Mannréttindi án landamæra

Fyrir alla - alltaf

18.9.2009 18:23

„Það er ákaflega athyglisvert að skoða lista yfir fátækustu og skuldugustu lönd í heimi, lönd sem hafa minnstan aðgang að heilsugæslu og menntun. Þar sem ríkir almennt félagslegt óöryggi. Þetta eru í mörgum tilfellum lönd sem eru rík af alls kyns eðalmálmum,“ segir Jóhanna K. Eyjólfsdóttir, framkvæmdastjóri Íslandsdeildar Amnesty International. Amnesty International hefur á undanförnum árum skoðað hversu hrikaleg áhrif jarðvinnsla getur haft, bæði á land og fólk sem þar býr. Samtökin hafa barist fyrir gerð bindandi alþjóðlegs samnings um ábyrgð fyrirtækja gagnvart mannréttindum og að komið verði á alþjóðlegu eftirlitskerfi með framferði fyrirtækja þegar kemur að mannréttindum. Það er mikilvægt verkefni að koma á slíku eftirlitskerfi þannig að fyrirtæki og fjármálastofnanir geri grein fyrir umsvifum sínum og áhrifum þeirra á mannréttindi.

Fólk sem vill breytingar er fangelsað

Um allan heim eru mikil tengsl milli mannréttindabrota og jarðvinnslu. Mörg alvarleg mál hafa komið upp. Sérstaklega mál sem tengjast verkalýðsfrömuðum og hópum sem vilja standa vörð um réttindi frumbyggja. Fjölmiðlar segja sjaldnast frá ofsóknum á hendur þeim sem mótmæla lélegum aðbúnaði námuverkafólks, áhrifum námavinnslu á íbúa og samningum yfirvalda við stór erlend námufyrirtæki sem gerðir eru án þátttöku og samþykkis íbúa. Þeir sem vilja breytingar eru oft ofsóttir. Yfirvöld tryggja hagsmuni jarðvinnslufyrirtækja með því að fangelsa fólk sem vill breytingar. Amnesty International hefur til skoðunar fjölda mála þar sem verkalýðsforkólfar sem krefjast réttinda hafa fengið morðhótanir, þeir hnepptir í tilhæfulaust gæsluvarðhald og sumir hafa hreinlega verið myrtir.

„Slík mál hafa verið  mörg og alvarleg í Suður- og Mið-Ameríku þar sem er að finna mjög námurík svæði. Námur finnast oft á svæðum frumbyggja eins og í Bólivíu og Perú. Þegar yfirvöld fara í samningaviðræður við stórfyrirtæki um námaréttindi eru frumbyggjar sjaldnast hafðir með í ráðum,“ segir Jóhanna og brýnir að Amnesty International geri kröfu um að virkt samráð sé við íbúana á öllum stigum máls þegar stórfyrirtæki óska eftir námaréttindum eða annars konar starfsemi. Það sé þó oftast ekki gert nema þá í skötulíki. „Í mesta lagi eru bæklingar gefnir út í ímyndarskyni á spænsku eða ensku. Tungumálum sem fólkið á svæðinu skilur ekki og auk þess er ólæsi útbreitt.  Námaleyfin er því í mörgum tilfellum veitt án upplýsts samþykkis íbúa.”

Skaðsemin gríðarleg

Námuvinnsla og jarðvinnsla hvers konar getur haft ýmsar neikvæðar afleiðingar í för með sér. Í námuvinnslu þarf gríðarlega mikið magn af vatni og þess er ekki alltaf gætt að mengað vatn komist ekki í grunnvatn. Drykkjarvatn hefur því iðulega mengast á námasvæðum sem leiðir til sjúkdóma. Jarðnæði mengast og  forsendur til þess að yrkja landið bresta og fólk missir lífsviðurværi sitt.

Tökum sem dæmi lítið þorp í Perú. Sveitaþorp þar sem búa um 500 manns, frumbyggjar í sjálfsþurftarbúskap. Allt í einu er komin náma við þorpið með mörg hundruð námuverkamönnum sem koma annars staðar að. Námur eru ekki atvinnuskapandi á námusvæðum því að námuverkamenn eru vanalega farandverkamenn sem koma jafnvel frá öðrum svæðum. Jafnvel lengra að. Ofbeldi gagnvart konum eykst, eiturlyfjanotkun eykst og ýmis félagsleg vandamál skapast. Mengunin sem fylgir vinnslunni hefur áhrif á heilsu íbúa og sjúkdómar aukast, ekki síst meðal barna.  

Það er hægt að tengja mannréttindabrot við námavinnslu víða um heim, ekki bara í Suður- og Mið-Ameríku. Í Afríku hafa komið upp mörg alvarleg mál í tengslum við demantanámur, blóðdemanta svokallaða. Margar borgarastyrjaldir er hægt að rekja beint til deilna um aðgang að námum.

Jóhanna segir alþjóðavæðinguna hafa ýtt undir þennan vanda á vissan hátt. Markaðir hafa verið opnaðir fyrir erlendum fjárfestum. Alþjóðabankinn og fleiri alþjóðastofnanir hafa ýtt undir að lönd opni fyrir erlenda fjárfesta og æ fleiri fyrirtæki hafa flutt starfsemi sína til fátækra landa. „Á sama tíma er ekki hægt að segja að það hafi farið fram eftirlit til að tryggja að fyrirtækin starfi samkvæmt lögum og með mannréttindi að leiðarljósi. Fyrirtækin hafa heldur ekki verið dregin til ábyrgðar fyrir áhrifin sem starfsemi þeirra hefur haft á íbúa landanna og mannréttindi þeirra. Til eru mörg skelfileg dæmi.“

Þann 3. desember 1984 komst eitrað gas í drykkjarvatn í Bhopal á Indlandi. Gasið var hægt að rekja til verksmiðju þar sem eftirliti og aðhaldi var ábótavant. 5000 manns létust strax og tveimur vikum síðar höfðu 18.000 manns látist. 8000 önnur dauðsföll er hægt að rekja til eiturlekans og  enn er fólk að veikjast í Bhopal. Enginn hefur verið dreginn til ábyrgðar.

Hryðjuverkalögum beitt á mótmælendur

Við námur starfa vanalega öryggisfyrirtæki sem eru ráðin til að verja námur og námusvæðin og passa upp á að enginn óviðkomandi komi inn á svæðin. Komið hafa upp mörg ljót mál sem tengjast þessum öryggisfyrirtækjum.

Jóhanna nefnir mál sem kom á borð Amnesty International fyrr á þessu ári. Námafyrirtæki hafði námuréttindi yfir koparnámu sem fannst á landi í Perú þar sem bændur og frumbyggjar bjuggu. Ekki hafði verið leitað eftir samþykki þeirra áður en fyrirtækið hóf starfsemi sína. Þegar 28 þorpsbúar ásamt blaðamanninum Julio César Vásquez Calle mótmæltu þessu með friðsamlegri mótmælagöngu gengu starfsmenn öryggisfyrirtækisins og lögreglan í skrokk á þeim og héldu þeim föngum í þrjá daga. Þar voru þau öll pyntuð. Þegar þau lögðu fram kæru fór Calle að fá símtöl þar sem honum var hótað að ef að ekki yrði fallið frá kæru yrði hann sendur í mörgum pörtum í fangelsi. Hann var líka spurður að því hvort hann væri farinn að starfa með hryðjuverkamönnum.

„Það er nefnilega tilfellið, hryðjuverkalög eru víðar en í Bandaríkjunum og Bretlandi.  Í Perú hefur t.d. hryðjuverkalögum verið beitt gegn fólki sem hefur mótmælt neikvæðum áhrifum af starfsemi námafyrirtækja,“ segir Jóhanna og leggur áherslu á að þetta dæmi sé alls ekkert einsdæmi heldur hafi Amnesty International verið með fjölmörg slík mál  inni á borði hjá sér.

Enginn ávinningur

Jóhanna segir að það ætti að vera lágmarkskrafa að íbúar fái að vita hvað fyrirtækin borga fyrir námaréttindin og að þeir peningar sem þau borga séu nýttir í þágu íbúa á viðkomandi svæði. „Staðreyndin er hins vegar sú að í mörgum löndum sem eru rík af eðalmálmum eru spilltar ríkisstjórnir. Peningurinn sem ætti að fara til þess að bæta skaðann af því jarðraski sem verður við námavinnslu fer oftar en ekki beint í vasa ríkisstjórnar, forseta eða til höfuðborganna. Fólk á landsvæðunum fær sjaldnast jákvæðan arð. Bara mengað vatn, verri heilsu og jarðrask,“ segir Jóhanna og heldur áfram: „Ef fólk á hlutabréf í jarðvinnslufyrirtæki ertu viss með arð en íbúar landanna fá ekkert. Auðurinn rennur til fjárfesta og hluthafa sem hafa yfirleitt ekki einu sinni komið á svæðið.“

Annað mál sem Jóhanna vitnar í er frá Mexíkó. Þar hafa lögfræðingar samtaka sem standa fyrir mótmælum gegn námavinnslu fengið morðhótanir og tilraunir verið gerðar til þess að ræna þessu fólki. „Það er öruggt mál að ef þú setur þig upp á móti námavinnslu, þá gengur þú á vegg. Það eru til þúsundir svona mála.“

Hagnaður er markmiðið

Jóhanna segir Amnesty International  krefjast þess að nokkur grundvallaratriði verði tryggð áður en svona framleiðsla fer af stað. Upplýst samþykki íbúa á svæðinu verði að vera til staðar og að þeir taki þátt í ákvarðanatöku á öllum stigum. Máli skiptir að fyrirtækin fari eftir alþjóðalögum og reglum Alþjóða-vinnumálastofnunarinnar um réttindi verkafólks og frumbyggja. „Því miður snýst námuvinnsla ekki um að tryggja betra líf í löndunum þar sem auðlindirnar finnast því sagan segir okkur að það er aukinn hagnaður á markaði sem er markmiðið,“ segir Jóhanna.

„Menn sem reka svona fyrirtæki hafa stært sig af því að þeir kosti sem minnstu til við framleiðsluna. Ég get til dæmis nefnt Ross Beaty sem er stjórnarformaður Magma Energy. Hann hefur líka verið stjórnarformaður Pan American Silver Corp. Í árskýrslum þess fyrirtækis kemur skýrt fram að fyrirtækið sé í fremstu röð hvað varðar lægstan kostnað við framleiðslu á silfri. Það þarf ekkert mikið hugmyndaflug til þess að ímynda sér hvað það þýðir,“ segir Jóhanna en bætir við að hún vilji ekki fullyrða að þetta fyrirtæki eigi þátt í mannréttindabrotum. Tölfræðin tali þó sínu máli. Fátækustu löndin með mestu skuldirnar búa yfir mestu auðlindunum.

Pan American Silver Corporation á námur í Perú, Bólivíu, Argentínu og Mexíkó og á nokkrum stöðum í Bandaríkjunum.

Landsframleiðsla hefur aukist í Perú síðustu ár en aðspurð segir Jóhanna það ekki vera til marks um að ástandið sé að lagast. „Aukin landsframleiðsla endurspeglast ekki í auknu aðgengi að grunnheilsugæslu eða menntun.”

Aftökur vegna mótmæla

Mannréttindi eru víða brotin, ekki bara í tengslum við námavinnslu heldur hvers kyns framkvæmdir. Á Indlandi hefur fólk verið flutt nauðungarflutningum vegna stíflugerða sem leiða til þess að stór hluti lands fer undir vatn. „Það er hrikalegt að horfa upp á slíkt. Þetta er land þar sem fólk býr og ræktar. Amnesty International hefur gagnrýnt að fólk fái ekki sambærilegt land og skaðabætur eins og eðlilegt væri. Fólk flosnar í stað þess upp og endar með að búa í fátækrahverfum stórborganna,“ segir Jóhanna.

Nígería er eitt olíuríkasta land heims en er engu að síður eitt hið fátækasta og fátæktin fer versnandi. Olían lekur í jarðveginn og mengar vatnið og gerir landið óhæft til ræktunar. Á árunum 1970-2000 urðu tæplega 7000 olíuslys í Nígeríu. Íbúar landsins hafa ekki notið ágóða af olíunni en samtök hafa reynt að berjast fyrir því að þeir fái hluta af olíuágóðanum. Komið hefur til vopnaðra átaka vegna þessa. Á Niger Delta svæðinu er ástandið hvað verst. Mannréttindafrömuðurinn Ken Saro-Wiwa átti lengi í baráttu gegn því að Niger-Delta svæðið væri eyðilagt og smánað og vatnið mengað. Frá 1990 helgaði hann öllum sínum tíma í baráttuna við olíufyrirtækin og stjórnvöld sem voru olíufyrirtækjunum hliðholl.

Saro-Wiwa og átta aðrir sem kröfðust að mannréttindi fólks í Nígeríu væru virt voru hengdir árið 1995. Lagðar voru fram upplognar ákærur sem leiddu á endanum til þess að baráttufólkið  var tekið af lífi. Síðar hafa gruggugar staðreyndir málsins ratað á yfirborðið, til dæmis komið í ljós að vitnum var mútað með háum upphæðum til þess að vitna gegn fólkinu. „Það var sorglegt að fylgjast með því að stórfyrirtæki eins og Shell, sem eiga hlut í þessum olíulindum, hafi ekki einu sinni lyft símtólinu til þess að reyna að koma í veg fyrir að fólkið væri tekið af lífi sem þeir hefðu auðveldlega getað gert,“ segir Jóhanna.

Sjá fleiri upplýsingar um Niger Delta hérna.

Aðspurð hvert markmið Amnesty International sé í þessum málum segir Jóhanna heildarmarkmiðið vera að fyrirtæki axli ábyrgð og tryggi að starfsemi þeirra brjóti ekki mannréttindi á nokkurn hátt, eða leiði til slíkra brota. Einnig ætti ætíð að vera víðtækt samráð við íbúa áður en framkvæmdum er hrint af stað. Meginreglurnar lúta að upplýstu samþykki allra sem hafa einhverra hagsmuna að gæta en iðulega er farið gegn þeim.

Íslendingar mega vanda viðskipti sín

Jóhanna segir að hér á landi sé líka pottur brotinn í skiptum við erlend fyrirtæki. „Það vantar að Íslendingar kynni sér þau fyrirtæki sem þeir eiga í viðskiptum við. Það er eins og við áttum okkur ekki á því að mannréttindi eru án landamæra. Mannréttindi eiga alltaf að vera leiðarljós. Í öllu sem við gerum, bæði í stóru og smáu. Við verðum að tryggja það hér á Íslandi að mannréttindi séu alltaf viðmið í öllum okkar samskiptum,“ segir Jóhanna.

Í mörgum löndum er framkvæmd laga og reglugerða ófullnægjandi sem vernda eiga einstaklinga þegar starfsemi fyrirtækja hefur neikvæð áhrif á mannréttindi starfsfólks eða íbúa samfélaga þar sem alþjóðleg fyrirtæki eru starfrækt.  Amnesty International leggur áherslu á að grípa þurfi til aðgerða til að draga úr neikvæðum áhrifum alþjóðlegra fyrirtækja á mannréttindi.

Lokaorðin eru þessi: „Ef fyrirtæki vinna samkvæmt mannréttindum þá tryggja þau réttindi starfsfólks um góðan aðbúnað, mannsæmandi  laun og tryggja að starfsemin hafi ekki neikvæð áhrif á umhverfið né ýti undir eða viðhaldi mannréttindabrotum. Mannréttindi eru ekki munaður, mannréttindi eru fyrir alla - alltaf.  Baráttuna gegn fátækt þarf að byggja á mannréttindum en ekki ölmusu.“

Senda grein