Erum við icesave?

Tær snilld sem varð martröð

9.6.2009 14:59 Fréttaskýringar

Elías Jón Guðjónsson

Íslensk stjórnvöld hafa nú skrifað undir samkomulag við Breta og Hollendinga um lausn IceSave-deilunnar. Óánægju gætir með niðurstöðuna, bæði meðal almennings og stjórnarandstöðunnar á þingi. En hvernig kom málið til og hvað felst í samkomulaginu?

Lausn á lánsfjárskorti bankanna

Landsbankinn byrjaði með IceSave árið árið 2006, en árin 2006 og 2007 fór að gæta erfiðleika hjá íslensku bönkunum við að fá lán til að endurfjármagna sig sem þeir leystu með því stofna hávaxtareikninga í útlöndum. IceSave skar sig þó úr þar sem það var rekið sem útibú frá Landsbankanum á Íslandi með leyfi íslenskra eftirlitsaðila. Það var því enginn munur á IceSave og útibúi Landsbankans á Ísafirði, íslensk yfirvöld báru jafn mikla ábyrgð á þeim báðum. Af mörgum í fjármálageiranum voru þessir reikningar taldir vera algjör snilld, en það fannst breskum og hollenskum stjórnvöldum hinsvegar ekki og hófu þau að gera alvarlegar athugasemdir við reikninga árið 2008. Íslensk yfirvöld, þá sérstaklega Fjármálaeftirlitið, virtust ekki sjá neina ástæðu til þess að gera athugasemdir við þetta þrátt fyrir áhyggjur erlendra yfirvalda, ekki frekar en að fjármálakerfið væri hætt að lána íslenskum bönkum. Í október 2008 var staða íslensku bankanna orðin það slæm að íslenska ríkið neyddist til þess að taka þá yfir.

Sparifé 340 þúsund manna óðaðgengilegt

Við fall Landsbankans urðu inneignir 340 þúsund sparifjáreigenda óaðgengilegir í útbúum bankans í Bretlandi og Hollandi og var jafnvirði þeirra rúmlega 1.200 milljarða króna. Þá frystu bresk stjórnvöld allar eigur Landsbankans þar í landi með því að beyta hryðjuverkalögunum svökölluðu. Samkvæmt tilkipunum á Evrópska efnahagssvæðinu átti Tryggingasjóður innstæðueigenda á Íslandi að ábyrgjast  20.887 evrur á hvern reikning, sem samsvarar um 660 milljörðum króna á núverandi gengi. Það sem eftir stóð, um helmingur innstæðannna, þurftu Bretar og Hollendingar að borga. Íslensk stjórnvöld tóku hins vegar þá ákvörðun að tryggja innstæður í útibúum bankanna á Íslandi að fullu. Við það voru þau að mismuna sparifjáreigendum eftir útbúum og flækti það málið töluvert.

Stjórnvöld skrifuðu undir ábyrgð

Fljótlega eftir fall bankanna samþykktu íslensk stjórnvöld ábyrgðir sínar á þessum reikningum og að ríkissjóður tæki lán til tíu ára upp á 660 milljarða með 6,7% vöxtum. Forsætisráðuneytið sendi út fréttatilkynningu þar sem var greint frá samkomulagi og að ríkið féllist á ábyrgð sína á málinu. Þessi ásetningur var svo aftur undirstrikaður með samkomulagi við Evrópuasambandið, fyrir hönd Breta og Hollendinga, sem undirritað var 16. nóvember. Aldrei var gert grein fyrir ofangreindum tölum heldur einungis að samkomulag hefði náðst.

Á þessum tíma var mikið talað um að að höfða mál gegn Bretum vegna beytingu þeirra á hryðjuverkalögunum. Frestur til þess rann svo út þann 7. janúar 2009 án þess að nokkuð væri gert. Má segja að þetta hafi verið mikill örlagadagur í málinu því þarna létu stjórnvöld stórt tækifæri til þess að styrkja samningsstöðu Íslands gagnvart Bretum renna sér úr greipum. Sigur Íslands í slíku máli hefði breytt allri samningsstöðunni því þá hefðu Íslendingar gagnkröfu á Breta.

Ekkert mál var háð og eftir stóðu Bretar og Hollendingar með undirskrift íslenskra stjórnvalda um að þau myndu bera sína ábyrgð innstæðunum. Áður hafði Alþingi falið ríkisstjórn að klára málið með því að samþykkja þingmál utanríkisráðherra þann 5. desember 2008. Við þessari stöðu tók ný samninganefnd sem skipuð var af minnihlutastjórn Safmylkingar og Vinstri grænna í febrúar.

Ný ríkisstjórn tekur við

Fyrir nýrri nefnd lá það verkefni að finna leið út úr vandanum sem fæli það í sér að eignir Landsbankans, sem á skuldirnar, yrðu nýttar til að gera upp við sparifjáreigendur. Lykilatriði í því var að fá tíma til þess að koma eignum í verð ánn þess að þær væru seldar á brunaútsölu. Í því samkomulagi sem ríkisstjórnin hefur skrifað undir eru þessu náð fram. Engar greiðslur þarf að reiða af hendi í sjö ár.

Samkomulagið

Samningurinn felur í sér að Bretar og Hollendingar lána Tryggingasjóði innstæðueigenda til 15 ára, en fyrstu sjö árin þarf hvorki að greiða afborganir né vexti og að kröfur breskra og hollenskra sparifjáreigenda í þrotabú Landsbankas verði framseldar til innstæðutryggingasjóðsin. Það sem kemur úr þrotbúinu nýtt til að greiða niður skuldina án kostnaðar. Að þessum sjö árum liðnum mun Tryggingasjóður innstæðueigenda greiða niður eftirstöðvarnar og ábyrgð ríkissjóðs á þeim verður virk árið 2016. Vegna þess að lánið er í nafni tryggingasjóðsins fullyrðir ríkisstjórnin að það auki ekki á skuldastöðu ríkissjóðs.

5,55% fastir ársvextir eru á láninu og munu vera meðal lægstu föstu vaxta í 50 ár. Til samanburðar þá eru lágmarks viðmiðunarvestir OECD eru 4,30% og því felur samkomulagið í sér 1,25% álag á þá, gert er ráð fyrir að hægt sé greiða lánið upp ef betri kjör bjóðast á lánstímanum. Forsendur samkomulagsins gera ráð fyrir  að eignir Landsbankans muni á næstu sjö árum duga þær fyrir 75% af innstæðutryggingunum, en engar fjárhæðir leggjast á ríkissjóð á þeim tíma. Í því tilviki yrðu eftirstöðvarnar um 170 milljarðar auk vaxta sem fallið geta á ríkissjóð næstu átta árin þar á eftir. Breska endurskoðunarstofnunin CIPFA gerir aftur á móti ráð fyrir því að eignir Landsbankans geti staðið undir allt að 95 %, og í því tilviki myndu um 33 milljarðar auk vaxta falla á ríkissjóð.

Hvað með vextina?

Margir hafa velt fyrir sér vöxtunum sem eru á láninu og hvers vegna það sé með föstum vöxtum, en ekki fljótandi vöxtum sem eru nú mjög lágir. Ástæðan er að með föstum vöxtum er minnst áhætta tekin. Með föstum vöxtum verða vaxtagreiðslur fyrirsjáanlegri við áætlanagerð. Miklar sveiflur geta verið á fljótandi vöxtum á stuttum tíma sem gæti valdið nokkru áfalli fyrir lausafjárstöðu og afkomu ríkisstjóðs. Dæmi eru um að vextir hafi sveiflast um 10 prósentustig á tveimur árum, þessu má því líkja við þá áhættu sem íslenskir lántakendur tóku með því taka lán í erlendri mynnt.

Viðurkenning á neyðarlögunum

Með aðild breskra og hollenskra stjórnvalda að samkomulaginu felst viðkenning þeirra mismunun á sparifjáreigendum á Íslandi og í Bretlandi, þau viðurkenna að íslensk stjórnvöld hafi mátt tryggja innstæður í útibúi Landsbankans á Ísafirði á kostnað þeirra  sem áttu innistæður í útibúinu í Lundúnum. Í þessu felst að íslensk stjórnvöld þurfa ekki að tryggja innstæður í útbúinu í Lundúnum að fullu eins og þær sem voru á Ísafirði. Bretar og Hollendingar taka á sig að tryggja það sem upp á vantar, um helming innstæðnanna sem eru um 600 milljarðar.

Fávísi og blekkingar

Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, formaður Framsóknarflokksins og einn stofnenda Indefence-hópsins, hefur gengið harðast fram í gagnrýninni á samkomulagið. Hann segir það vera byggt á fávísi og blekkingum og eingöngu fela í sér frestun á vandanum sem muni skella á íslensku samfélagi með enn meiri þunga í framtíðinni. Hann segir það með ólíkindum að því sé haldið fram að skuldbindingarnar sem samkomulagið felur í sér hafi ekki skuldastöðu, lánastöðu og lánshæfismat ríkissjóðs. „Þótt ábyrgðirnar komi ekki til greiðslu fyrr en eftir sjö ár breytir það litlu um mat á stöðu ríkissjóðs. Erlendir lánveitendur og matsfyriritæki líta ekki framhjá mörghundruðmilljarða ábyrgðum vegna þess að þær koma ekki til greiðslu fyrr en eftir 7 ár þótt ríkisstjórnin geri það,“ segir hann á vefsíðu sinni.

Þá hefur Sigmundur gagnrýnt þá vexti, 5,55%, sem eru á láninu og bent á að vextir Seðlabanka Englands séu 0,5%. Þennan samanburð kallar Gauti B. Eggertsson, hagfræðingur hjá Seðlabankanum í New York, lýðskrum þar sem hann sé að bera saman fasta vexti til 15 ára annarsvegar og breytilega skammtímavexti hins vegar.

Sigmundur Davíð vill að Alþingi hafni samkomulaginu og að Íslendingar neiti að borga og málið verði leyst fyrir dómstólum. Hann segir réttarstöðu Íslands vera mjög sterka í málinu. Bent hefur verið á að sú leið sé ekki fær nema með samþykki Breta og Hollendinga og þeir hafi þvertekið fyrir að fara hana. Þá hafi öll ríki Evrópusambandsins og Evrópska efnahagssvæðissins lýst sig mótfallna slíkri leið. Sigmundur Davíð segir aftur á móti að ef Íslendingar neiti að borgar þá verði Bretar og Hollendingar til þess neyddir að reka málið fyrir dómsstólum. Aðrir benda á að þeir muni frekar reyna að beita pólitískum þrýstingi í gegnum alþjóðastofnanir líkt og Evrópusambandið og Alþjóðagjaldeyissjóðinn.

Í tilkynningu frá Indefence-hópnum, sem Sigmundur Davíð veitti áður forystu, segir að samkomulagið sé það versta „sem nokkur þjóð hefur gengist við frá því að Þjóðverjar undirrituðu Versalasamningana um stríðsskaðabætur viðlok fyrri heimsstyrjaldar.“ Hópurinn gagnrýnir einnig að engar takmarkanir séu setta við ábyrgð Íslands og lendi öll óvissa varðandi eignir Landsbankans á Íslendingum. „Eignir Landsbankans í Bretlandi eru eins og skafmiði það er óljóst með öllu hvaðfæst fyrir þær“.

Minni óvissa frekar en meiri

Sorgarsaga IceSave-reikninganna fyrir íslenskt samfélag var ekki ill örlagasaga – það voru tækifæri til að koma í veg fyrir, eða minnka skaðann. Þessi saga er að vissu leyti dómur yfir þeirri þeirri afstöðu að ekki megi skipta sér af gangvirki markaðarins því hann finni bestu lausnirnar sjálfur. Afkiptaleysi íslenskra eftirlitsaðila og stjórnvalda í þessum anda komu Íslensku samfélagi um koll.

Margir mæla með því að samkomulagið verði fellt á þingi, íslensk stjórnvöld neiti að borga og leiði málið til lykta fyrir dómstólum. Það gæti þýtt mikla óvissu í mörg ár, ekki aðeins um skuldastöðu ríkisstjóðs heldur líka viðskipti og samskipti við önnur ríki. Þá er mikil óvissa um  dómstólaleiðina, því hún er háð samþykki Breta og Hollendinga, sem ekki fæst. Ef slík leið yrði farin væri allt undir, og niðurstaðan í algerlega óviss - eins og skafmiði - svo vísað sé í orðalag Indefensehópsins.  Svo gæti farið að Ísland tapaði málinu og yrði að bera allan kostnaðinn, 1200 milljarða króna, auk allra þeirra óþæginda sem óvissan fram að því hefði í för með sér. En á hinn bóginn gæti Ísland líka unnið málið.

Helsta óvissan í samkomlaginu sem nú liggur fyrir er hvað  fæst fyrir eignir Landsbankans. Það mat sem lagt er til grundvallar samkomulagsins, og er sagt varfærið, gerir ráð fyrir að eignirnar standi undir 75% af skuldbindingunum og annað mat gerir ráð fyrir að hlutfallið verði 95%. En miðað við þá reynslu sem Íslendingar hafa af Landsbankanum og fyrrverandi eigendum hans er skiljanlegt að fólk eigi erfitt með að treysta þessu. Það eru þó einnig aðrir óvissuþættir sem gætu haft jákvæð áhrif fyrir Íslendinga.Ef krónan styrkist á tímabilinu sem samkomulagið nær til lækka skuldbindingarnar. Þá er lánið á föstum vöxtum og óverðtryggt sem þýðir að verði verðbólga í Bretlandi, sem margir spá, étur hún upp höfuðstólinn.

Hvort rétt sé að semja um þetta mál í stað þess að neita að borga og útkljá málið fyrir dómstólum er auðvitað  umdeilanlegt. Það er erfitt að kyngja því að íslenskir skattgreiðendur þurfi að taka alla ábyrgð á klúðri íslenskra auðmanna, embættismanna og stjórnvalda. Augljós kostur við að semja núna er hins vegar að óvissu í málinu er eytt. Komið hefur fram að sú óvissa sem ríkt hefur um ríkisfjármálin hefur staðið í vegi fyrir styrkingu krónunnar og vaxtaslækkunar sem sterk krafa hefur verið um. Samningurinn við Breta og Hollendinga gæti verið mikilvæg í því að eyða óvissunni.

Senda grein