Örbirgð í Grikklandi

Hvað gera stjórnvöld við skýrslu Flóttamannastofnunar SÞ?

27.1.2010 Sigríður Víðis Jónsdóttir

Fangelsið þar sem hann dvaldi fyrst eftir komuna til Grikklands var yfirfullt. Fólk hvert sem hann leit, ekkert pláss. Eldra fólk, fjölskyldur, börn, alls konar fólk. Í klefanum þar sem hann sjálfur hýrðist voru 16 aðrir. Ekkert svefnpláss, engin rúm.

Þau sváfu á gólfinu. Með þunn teppi. Allir með sama undarlega vonleysissvipinn. Þau vissu vel að það fengi nánast enginn hæli í fyrstu atrennu í Grikklandi – líkurnar væru stjarnfræðilega litlar. Þau vissu líka að lítil von væri til þess að þau fengju nokkuð af þeim lágmarksaðbúnaði sem þau þó áttu rétt á.

Sjálfur var hann vonlaus, leiður og beygður, nýkominn frá Íslandi. Íslensk yfirvöld höfðu ákveðið að endursenda hann til Grikklands.

Hann heitir Mohammed Askarpour og er frá Íran. Hann var 36 daga í ömurleikanum í fangelsinu, var síðan sleppt einn daginn og hefur frá því farið huldu höfði í Aþenu og dvalið þar við illan kost.

Mohammed er einn af hælisleitendunum þremur sem voru endursendir til Grikklands í október, eins og frægt varð. Margir risu þá upp, lásu ringlaðir svartar skýrslur um aðbúnað hælisleitenda þar í landi, og spurðu hvort það væri rétt að senda fólk til baka í jafnómanneskjulegt umhverfi. Þetta var erfitt mál fyrir stjórnvöld, kannski sérstaklega fyrir stjórn sem kennir sig við jöfnuð og félagshyggju.

Ég skrifaði á sínum tíma um annan hælisleitanda í hópnum, Írakann Noor Alazawi, sem var barn að aldri þegar hann flúði að heiman – vegna Íraksstríðsins. Eftir að Ísland endursendi hann til Grikklands var hann í reiðileysi í Aþenu og fékk ekkert af þeim aðbúnaði sem hann átti að fá og sem íslensk yfirvöld virtust gera ráð fyrir að hann fengi.

Erfitt mál. Pínlegt. Barn sem þurfti að flýja vegna stríðs sem það bað ekki um og var nú á götunni í Grikklandi. Úps.

Vinir Noor á Íslandi risu upp honum til varnar og hann fékk á endanum að koma aftur til landsins. Ekki sem hælisleitandi reyndar, það er út úr myndinni.

Sá þriðji í hópnum, hinn íraski Mohammed Jabbar endaði aftur í Írak. Honum þótti skárra að hrökklast aftur til Bagdad en bíða upp á von og óvon á götunni í Grikklandi.

Í vor skoðaði dómsmálaráðuneytið íslenska hvort rétt væri að halda áfram að endursenda hælisleitendur til Grikklands. Það er gert á grundvelli Dyflinnar-reglugerðarinnar sem heimilar ríkjum að endursenda hælisleitendur til þess ríkis innan Schengen-svæðisins sem þeir komu fyrst til. Í skýrslunni sem skrifuð var í framhaldinu ritaði ráðuneytið sjálft að ljóst væri að alvarlegir annmarkar [væru] á meðferð hælisumsókna í Grikklandi og á aðstæðum hælisleitenda þar í landi.

Samt var í skýrslunni lagt til að hælisleitendur yrðu áfram endursendir þangað. Fólk eins og Noor Alazawi, Mohammed Jabbar og Mohammad Askarpour.

Ein af röksemdunum sem notaðar voru í skýrslunni var sú að skráning og móttaka þeirra hælisumsækjenda sem endursendir væru til Grikklands á grundvelli Dyflinnarrsamstarfsins væri „með allt öðrum hætti“ en þeirra sem kæmu sjálfir að landamærum Grikklands og vildu sækja þar um hæli.

Samkvæmt nýrri skýrslu Flóttamannastofnunarinnar er þetta á hinn bóginn rangt.

Stofnunin bendir á að þeir sem endursendir séu til Grikklands á grundvelli Dyflinnar-reglugerðarinnar standi frammi fyrir sömu erfiðleikum og aðrir. Sömu biðinni þangað til ákvörðun er tekin varðandi hælisumsókn þeirra. Sömu erfiðleikum varðandi aðgang að húsnæði og annarri aðstoð.

Það sem meira er: Þeir geta ekki verið vissir um að fá yfirhöfuð aðgang að gríska hæliskerfinu.

Þeir búa með öðrum orðum við sama óöryggi og aðrir. Vert er að undirstrika að Flóttamannastofnunin lét meðal annars gera skýrsluna beinlínis til að fara í saumana á afdrifum hælisleitenda sem endursendir eru til Grikklands.

Í skýrslunni ítrekar stofnunin fyrri afstöðu sína varðandi endursendingar til Grikklands: Hún ráðleggur ríkjum að senda ekki hælisleitendur þangað en notfæra sér heldur rétt sinn til að taka mál þeirra efnislega fyrir. Tekið er fram að þótt grísk yfirvöld vinni að því að reyna að bæta sig sé ekki annað hægt en að leggjast gegn endursendingum til Grikklands, þangað til breytingarnar séu komnar til framkvæmda.

Rétt er að hafa í hug að hælisleitendur eiga rétt á því að mál þeirra séu tekin fyrir. Eins og staðan er í Grikklandi í dag er á hinn bóginn ekki hægt að tala um annað en að sá réttur sé í raun tekinn af þeim. Kerfið er yfirfullt. Flóttamannastofnunin bendir á að jafnvel þótt allt að 2000 manns bíði fyrir utan útlendingaeftirlitið í Aþenu séu einungis skráðar þar um 20 hælisumsóknir á dag. Hverjir komast að í slíku öngþveiti? Klárlega ekki þeir sem minnst mega sín.

Flóttamannastofnunin bendir á að börn hafi verið í Grikklandi í meira en heilt ár án þess að þau hafi einu sinni getað sótt um hæli. Í ofanálag fá þeir sem ná að skrá sig ekki endilega þann aðbúnað sem þeir eiga rétt á – Rauði krossinn benti í haust á að þetta virtist raunar eiga við um 90% hælisleitenda. Þeir fengju ekki gistipláss, enga fjárhagslega aðstoð, mat, fatnað né heilbrigðisaðstoð frá grískum stjórnvöldum. Hvað verður í slíku kerfi um þá sem ekkert eiga og engan eiga að?

Niðurstaðan er augljós: Margir hælisleitendur í Grikklandi búa við algjöra örbirgð, svo notuð séu orð Flóttamannastofnunarinnar. Fólk heldur til í yfirgefnum húsum, í almenningsgörðum, yfirfullum herbergjum og þraukar á götunni.

Nú skulum við hafa í huga að hælisleitendur eiga rétt á því að útskýra af hverju þeir telja sig vera í lífshættu og þurfa á vernd að halda. 20 viðtöl af 40 sem Flóttamannastofnunin fylgdist með í Grikklandi á fyrrihluta síðasta árs tóku fimm mínútur. Það lengsta var 35 mínútur. Stofnunin bendir á að aðstæðurnar hafi verið óviðunandi – viðtölin hafi verið tekin á háværri lögreglustöð og yfir 10 aðrir verið í sama herbergi. Túlkar gátu oft ekki túlkað svo vel væri og enginn undirbúningur fór fram fyrir viðtölin.

Gleymum því ekki heldur að nánast enginn fær hæli í fyrstu atrennu í Grikklandi. Flóttamannastofnunin bendir sérstaklega á að árið 2008 hafi ekki einn einasti Íraki eða Afgani fengið hæli í Grikklandi á fyrsta stigi málsmeðferðar. Það er ef til vill ekki skrýtið að Mohammed Jabbar hafi endað aftur heima í Írak eftir að hann var endursendur frá Íslandi?

Vert er einnig að taka fram að síðan skýrsla íslenska dómsmálaráðuneytisins var skrifuð í sumar – og ákveðið var að halda endursendingum til Grikklands áfram – hefur orðið meiriháttar breyting á áfrýjunarkerfinu í Grikklandi: Til hins verra. Flóttamannastofnunin hefur lýst yfir áhyggjum af nýja fyrirkomulaginu.

Nú er það svo að ríki heims treysta Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna til að setja upp flóttamannabúðir og reka þær, treysta henni til að segja til um hvar sé flóttamannavandi og hvað sé hægt að gera í honum. Enda er Flóttamannastofnunin fagaðilinn. Þegar íslensk stjórnvöld hafa tekið á móti hópum flóttafólks hingað til lands – fólki sem þau velja sjálf – reiða þau sig á stofnunina. Hún hefur milligöngu um komu fólksins til landsins og gegnir lykilhlutverki í öllu saman.

Þegar á hinn bóginn kemur að hælisleitendum – fólki sem kemur sér á eigin spýtur til Íslands – ákveða stjórnvöld að taka ekki mark á fagaðilanum. Af hverju ætli það sé?

Það verður fróðlegt að sjá hvað gert verður við nýjustu skýrslu Flóttamannastofnunarinnar. Ef forsendur ráðuneytisins varðandi endursendingar til Grikklands eru að hluta til brostnar, ætti niðurstaðan þá ekki mögulega að verða önnur?

Senda grein