Við þurfum engar skammtímalausnir
Ræða Hrundar Skarphéðinsdóttur á Umhverfisþingi um liðna helgi
Kæru fundargestir!
Atvinnu- og efnahagsrökum er nú beitt sem aldrei fyrr til að knýja á um áframhaldandi uppbyggingu í stóriðju. Fyrirsagnir líkt og „Frestun stóriðjuframkvæmda magnar kreppuna“ og „Virkjanir það eina sem getur bjargað“ eru algengar.
Þessi málflutningur minnir óþægilega á málflutninginn í aðdraganda Kárahnjúkavirkjunar. Snúa átti fólksfækkun á Austurlandi í fólksfjölgun með byggingu Kárahnjúkavirkjunar og álvers í Reyðarfirði.
Þetta voru meginrök stjórnmálamanna fyrir framkvæmdinni.
Það nægir að skoða mannfjöldatölur Hagstofunnar fyrir Austurland til að sjá að sú fólksfjölgun sem varð á framkvæmdatíma er að mestu gengin til baka, og þær miklu væntingar sem bundnar voru við framkvæmdirnar hafa ekki orðið að veruleika.
Talsmenn samtaka atvinnulífsins eru meðal þeirra sem hæst hafa kallað á uppbyggingu stóriðju. Stóriðju sem þó heldur Íslandi á frumframleiðslustigi með þróunarlöndum.
Þeir virðast aðeins sjá eina atvinnugrein, þó svo þeir eigi að kallast talsmenn alls atvinnulífsins hér á landi. Þeir virðast ekkert hafa lært og gera engar breytingar.
Sami leikurinn, sömu gömlu aðferðirnar: Þeim er ómögulegt að sjá nýja möguleika í stöðunni.
Finnbogi Jónsson, Framkvæmdastjóri Nýsköpunarsjóðs atvinnulífsins, gagnrýndi þetta fyrir nokkrum dögum í Fréttablaðinu. Þar sagði hann að stóriðjustörf væru þau dýrustu í heimi og mun nær væri að horfa til nýsköpunar í atvinnulífinu. Með því sé hægt að skapa mun fleiri störf fyrir sama fé.
Nú er tímabært að hætta að einblína á stórar lausnir. Reynslan sýnir að lítil og meðalstór fyrirtæki eru mun stöðugri þegar að kreppir. Dulinn kostnaður vegna byggingar og reksturs álvera og sölu raforku til þeirra hefur hingað til falist í beinum ríkisstyrkjum, lágri arðsemiskröfu, ókeypis losunarheimildum, fórnarkostnaði vegna náttúruspjalla og vanmats á verðmæti landsins sem fer undir virkjanir og tengdar framkvæmdir.
Ráðamenn hafa hingað til talið fram á móti skattaafslætti til álvera, líklegar skatttekjur ríkisins af álverunum. Hugsunin er sú að ekki verði af fjárfestingunni nema afsláttur sé gefinn og því verði að líta á heildarmyndina.
Þetta er ekki sanngjarn málflutningur. Hvers vegna ætti fremur að veita málmbræðslum skattaafslátt en öðrum sem hyggja á fjárfestingu á Íslandi? Það að stóriðjuver skuli þurfa sérstakan skattaafslátt, og það að aðeins fyrirtæki með bakábyrgð skattgreiðenda hafi virkjað til þessa, bendir til þess að fjárfestingarnar skili litlum arði til þjóðfélagsins.
Ef áhugi er á að draga fleiri fjárfesta hingað, er eðlilegast að bjóða öllum sama skattaafslátt. Þegar aðeins einn fær skattaafslátt er líklegt að það leiði til óhagræðis. Í dag eru hagkvæmari fjárfestingar, sem ekki þurfa sérsniðnar skattareglur, látnar víkja fyrir þeim sem njóta hins sértæka.
Álverin hafa ekki lagt mikið til innlendrar verðmætasköpunar. Þau eru í eigu erlendra aðila sem hirða arðinn af framleiðslunni. Og margfeldisáhrif þeirra eru yfirleitt stórlega ofmetin.
Það er mjög mikilvægt – og sérstaklega í þessu árferði – að atvinnugreinar séu jafnt settar og einni sé ekki teflt fram fyrir aðra.
Eftir efnahagshrunið er kostnaður lítill á Íslandi. Því er hagstæðara en áður að hefja framkvæmdir og óþarfi að styðja meira við þessar fjárfestingar.
Framkvæmdir framkvæmdanna vegna eru hrein sóun á fjármunum. Á krepputímum verður að vanda val á framkvæmdum. Vinnuaflsnotkun er ekki mælikvarði á hagkvæmni framkvæmda. Og það síðasta sem við þurfum núna eru skammtímalausnir, eitthvert „quick-fix“.
Það má búa til gervihagvöxt í skamman tíma með því að niðurgreiða framkvæmdir, en hann er skammgóður vermir og skaðar efnahaginn þegar til lengri tíma er litið.
Þau fyrirhuguðu álver sem mest hafa verið í umræðunni eru álver í Helguvík og á Bakka. Fram hafa komið miklar efasemdir um að unnt sé að afla orku fyrir 360 þúsund tonna álver í Helguvík og 346 þúsund tonna álver á Bakka.
Sigmundur Einarsson prófessor er einn þeirra sem hafa varað við því að orkan sé ekki óendanleg.
Hann benti á fyrir nokkru að ef fullvirkjað verði á Reykjanesi og á Hellisheiði þá vanti samt 270 Megawött, eða rúman þriðjung af orkuþörf álvers í Helguvík.
Fyrir álver á Bakka þarf að fullvirkja allan háhita á Norðausturlandi – fyrir eina verksmiðju.
Við þurfum að spyrja okkur sjálf spurninga:
– Ætlum við að nýta alla orku landsins í álver?
– Hvað verður t.d. eftir fimm ár?
– Hvaðan eigum við þá að fá orku til nýrra framkvæmda?
– Eigum við ekki að eiga neina orku eftir þegar við komumst út úr þessum úrelta hugsunarhætti? – Eigum við að henda allri orku sem eftir er í landinu í að bjarga gjaldþrota bæjarstjórnum eða eltast við græðgi manna sem heimta meira af því sama og kom okkur á kaldan klaka?
Það er líka nauðsynlegt að benda á að umtalsverð tæknileg áhætta fylgir fyrirhuguðum virkjunarframkvæmdum á háhitasvæðunum. Mat á vinnslugetu er flókið og erfitt er að spá fyrir um áhrif vinnslunnar á jarðhitakerfið.
Jarðvarmavirkjanir á Hellisheiði og á Reykjanesi hafa verið byggðar mjög hratt upp. Hröð uppbygging þýðir að minni tími gefst til rannsókna og mjög stutt – ef nokkur – vinnslusaga er fyrir hendi. Því styðjast ákvarðanir um virkjanirnar við mun minna af gögnum en ef hægar væri farið.
Stefán Arnórsson prófessor er einn þeirra sem hefur bent á að skynsamlegast sé að virkja jarðvarma í smáum skrefum þannig að þekkingin á jarðhitakerfinu haldist í hendur við umfang virkjunarinnar.
Of hröð uppbygging jarðvarmavirkjana eykur líkur á rányrkju á auðlindinni og kemur niður á framleiðslugetu og hagkvæmni raforku-framleiðslunnar. Ennfremur er lítið vitað um það hvort – og þá hvernig – jarðhitasvæði jafna sig eftir vinnslu. Jarðhitavinnsla með þessum formerkjum getur því varla talist sjálfbær.
Íslenskir stjórnmálamenn stæra sig gjarnan af því að hér sé hlutfall endurnýjanlegrar orku með því hæsta sem þekkist á byggðu bóli. En það er bara hálfur sannleikur því langstærstur hluti hennar fer í orkufrekan iðnað.
Losun mengandi gróðurhúsalofttegunda – næstum 17 tonn af koldíoxíði á ári á hvert mannsbarn – er einnig með því hæsta sem þekkist í heiminum, og fer vaxandi. Því miður er sérstaða Íslands sú að við erum eina aðildarríki EES-samningsins sem ekki hefur neina áætlun um hvernig dregið skuli úr losun gróðurhúsalofttegunda.
Stefna stjórnvalda hefur fram að þessu hefur verið sú að auka losun með byggingu nýrra álvera.
Það er löngu kominn tími til að ríkisstjórn Íslands kynni metnaðarfull áform um hvernig skuli dregið úr losun gróðurhúsalofttegunda. Íslendingar geta ekki vikið sér undan því að taka þátt í því verkefni.
Fjöldi fyrirlestra, umfjöllun og almenn umræða í samfélaginu síðastliðin misseri um umhverfismál er fagnaðarefni. Hingað til lands hafa komið fjölmargir sérfræðingar. Þar á meðal hagfræðingar sem hafa kynnt ný gildi um hagvöxt og þjóðarframleiðslu. Ef einhvern tíma hefur verið ástæða til að staldra við og endurskoða þá mælikvarða sem hingað til hafa verið allsráðandi, þá er sá tími núna.
Aðrir mælikvarðar á velgengi þjóða en hagvöxtur og þjóðarframleiðsla eru til, eins og hagfræðingurinn Joseph Stiglitz kynnti okkur fyrir stuttu. Hann nefnir lífsgæði, menntun, sjálfbærni og gott umhverfi sem hin nýju gildi.
Fjármálageirinn hefur skilið eftir sig sviðna jörð eftir glórulausa framgöngu síðustu ára þar sem farið var af stað meira af kappi en forsjá. Lög, reglur og eftirlit virðist hafa skort, og þegar alþjóðlega lausafjárkreppan hófst kom í ljós að bankarnir höfðu þanið sig um of og allt hrundi til grunna.
Í framhaldinu hafa heyrst þær raddir að nema eigi allar hömlur úr gildi þegar kemur að nýtingu auðlinda okkar, bæði á landi og í sjó. Þær heyrast frá þeim sömu og leyfðu hömlulausa skuldsetningu í nafni þjóðarinnar svo hleypur á þúsundum milljarða.
Tvö stærstu orkufyrirtækin í opinberri eigu eiga nú erfitt með að afla fjár til frekari framkvæmda. Þau eru gríðarlega skuldsett og lánshæfismat þeirra hefur lækkað verulega síðasta árið.
Nú þegar talað er um að bretta upp ermarnar og nýta auðlindirnar í hvelli er ekki úr vegi að spyrja hvort það sé vilji okkar Íslendinga að standa í sömu sporum með þær eins og bankakerfið eftir nokkur ár. Að allt verði fullnýtt og ofnýtt og að eftir standi sviðin jörð – og hvað á þá að gera? Eigum við ekki að skilja eitthvað eftir fyrir komandi kynslóðir?
Okkur ber að læra af nýlegu hruni og virða þau lög og þær reglur sem í landinu eru.
Allar mikilvægar ákvarðanir í umhverfismálum þurfa að vera gagnsæjar, allur kostnaður þarf að vera uppi á borðinu – þar með taldir beinir og óbeinir ríkisstyrkir.
En því miður virðist sá feluleikur og það ógagnsæi sem einkenndi viðskiptin fyrir bankahrunið ætla að halda áfram í orkugeiranum.
Þeim sem tala fyrir því að virkja beri auðlindir okkar Íslendinga í þágu málmbræðslu og annars mengandi iðnaðar fer fækkandi – og þeir eiga sífellt erfiðara með að réttlæta spjöll sín á náttúru landsins.
Mikill árangur hefur áunnist síðustu árin í umhverfisbaráttunni. Áhugi Íslendinga á að ferðast um og kynnast landi sínu hefur aukist. En náttúra landsins er viðkvæm og sumir staðir þola illa mikinn átroðning. Nauðsynlegt er að lagaumhverfi okkar taki með festu á náttúruspjöllum af öllu tagi.
Frjáls félagasamtök á sviði umhverfismála munu halda áfram að standa vörð um náttúru Íslands og gæta þess að öllum lögum og reglum sem í gildi eru hér á landi verði framfylgt. Og það á ekki aðeins við um stóriðjuframkvæmdir heldur einnig aðrar framkvæmdir, til að mynda vegagerð.
Um nokkurt skeið hafa áform verið uppi um að leggja veg um Teigsskóg en skógurinn er víðáttumesti náttúrulegi birkiskógur á Vestfjörðum og mjög stór á landsvísu.
Náttúra Íslands er auðlind sem gæti skapað meiri varanleg verðmæti en önnur landnýting. Verndun náttúru er því líka landnýting.
Frjáls félagasamtök á sviði umhverfismála leggja áherslu á að Árósarsamningurinn verði fullgiltur hér á landi en hann fjallar um aðgang að upplýsingum, þátttöku almennings í ákvörðunum og aðgang að réttlátri málsmeðferð í umhverfismálum. Á fjórða tug ríkja í Evrópu eru aðilar að samningnum, og öll önnur Norðurlönd hafa fullgilt hann – en ekki Ísland.
Náttúra Íslands er ekki til vegna okkar, heldur erum við hér vegna þess hvað náttúran hefur að færa okkur. Það er skylda okkar að skila henni til komandi kynslóðar í betra ástandi en við tókum við henni.
Takk fyrir.
Höfundur er formaður stjórnar Framtíðarlandsins