Uppgjör og afneitun
Flutt á fundi hjá Siðfræðistofnun Háskóla Íslands
Nú heimta allir uppgjör við fortíðina, sannleikann upp á borðið, iðrun, yfirbót, refsingar og fleira. Og enginn veit hver dugur er í íslensku samfélagi til að rísa undir uppgjörskröfunni miklu.
Í henni er sumt tengt einstaklingum - annað menningu, pólitískum kúltúr, hugarfari í samfélögum. Þegar við hugsum um einstaklinga rennum við út á þann hála ís að tala um „mannlegt eðli“ – það er erfitt en verður kannski ekki hjá því komist. Menn eiga bersýnilega afar erfitt með að játa mistök sín og reyna að bæta fyrir þau. Þeim finnst þeir lítilækka sig, þeir eru fullir með rangsnúið stolt, þeir óttast að brjóta eigin sjálfsmynd með því að segja upphátt „ég hafði rangt fyrir mér“, „ég gerði rangt.“ Þeir kynnu að þurfa að bæta fyrir tjón og það vilja þeir síst. Þeir eiga sér ótal varnarmúra, einkum þennan hér: aðrir eru ekki betri og ég gerði eins og aðrir. Allir sem hafa haft náin kynni af alkóhólisma eða annri fíkn þekkja þetta mætavel. Og vita um leið, að sá sem vill sleppa undan ánauð Bakkusar og Narkótikusar verður að brjóta niður eigin afneitun, annars kemst hann ekkert áfram.
Ég tala um alþekkta afneitun sem snýr að einstaklingum – en mörgum sem hafa glímt við fyrirbærið finnst sem heil samfélög séu í afneitun. Jafnvel mannkynið allt. Konrad Lorenz atferlisfræðingur hefur miklar áhyggjur af því, að maðurinn sem tegund sé ófær um að viðurkenna sannleika sem hann er prógrammeraður gegn – og á við það að maðurinn geti ekki viðurkennt hve illa hann fer með náttúrlegt umhverfi sitt af því hann hefur gert það í hundrað kynslóðir og komist upp með það. Fyrr er maðurinn, segir Lorenz, tilbúinn að tortíma sjálfum sér en að viðurkenna þetta í verki.
•••
Þegar talað er um samfélög og afneitun á illri fortíð er oftar en ekki minnst á það hverja meðferð stríðsglæpir og pólitískir glæpir hafa fengið á nýliðinni öld. Og það blasir við að drjúgur meirihluti manna á hverjum stað á afar erfitt með að horfast í augu við sína fortíð. Fyrst er venjulega spurt um Þjóðverja. Þeir hafa sjálfir rakið mörg dæmi um það hve erfitt reynist að fá menn til að viðurkenna afbrot sinna eigin leiðtoga – jafnvel þótt þeir hafi sem illir einræðisherrar leikið eigið fólk mjög grátt. Heiðarlegt uppgjör fer mjög halloka fyrir afstöðunni „my country right or wrong“ – alltaf fara í gang ótal afsakanir i þá átt, að það eru allir að níðast á okkur, það má ekki tala um glæpi hinna osfrv. Samt eru Þjóðverjar líklega öðrum fremri í heiðarlegu uppgjöri við tíma Hitlers og annarra harðstjóra, – hvort sem það kemur fram í almennri umræðu, skólabókum um söguna eða áhrifamiklum kvikmyndum og skáldverkum. Enda komast þeir satt að segja ekki langt burt hvorki frá Ásvits og öðrum útrýmingarbúðum né heldur frá þeirri miklu og vel dókumenteruðu innanlandshrifningu af leiðtoganum sem gerði Hitler með öðru fært að fremja sín stórfelldu illvirki. Ítalir brugðu á það snjallræði með sína fasísku fortíð að gera Mússolíni að trúði og fasisma hans að sirkus og reyna þannig að hlægja allt frá sér og aðrir hafa hjálpað þeim til þess að afneita ýmsu skuggalegu með þessu móti og einkum notað til þess kvikmyndir. Japanir búa við heiðurs- og stoltsmenningu sem gerir þeim lífsins ómögulegt að kannast við eigin stríðsglæpi – eins og t.d. fjöldamorð í Kína, kvennaþrælahald, tilraunir á lifandi fólki þar með stríðsföngum ofl. Enn í dag skilst mér að japönskum skólabörnum sé haldið í ótrúrlega mikilli fáfræði um þessa hluti. Skylt dæmi má taka af Tyrklandi þar sem hin veraldlega þjóðernishyggja Mústafa Kemals skyldi koma í staðinn fyrir Íslam – þar hefur það varðað við lög að særa tyrkneska þjóðarvitund og þar með hefur verið þaggað niður í flestum sem vekja máls á glæpum eins og fjölamorði á Armenum á árum heimsstyrjaldarinnar fyrri.
Rússar eru einkar fróðlegir í þessum málum. Þeirra sovétkommúnismi hrundi og ekki vantar það að ýmsir ágætir rithöfundar og kvikmyndamenn hafa gert vel upp við ýmsar verstu hliðar hans, einkum fangabúðir og hreinsanir Stalintímans. En nú um stundir gætir hjá Rússum greinilegrar tilhneigingar til að draga mjög úr öllum uppgjörskrafti, afgreiða til dæmis „hreinsanirnar“ miklu í fljótheitum og mjög almennum orðum en draga fram í staðinn eitthvað annað sem kemur betur út hjá Stalin og hans liði og þá einkum „föðurlandsstríðið mikla.“ – hernaðarafrek Rússa gegn Hitler. Hér er margt á ferð: Rússum hefur ekki bara nú heldur og löngum fyrr fundist það skipta mestu máli í dómum um keisara sína og leiðtoga, hvort þeir efldu rússneska ríkið eða hvort því hnignaði undir þeirra stjórn. Ef ríkið efldist þá fyrigefst leiðtoganum furðu mikið í upprifjun og umfjöllun, hvort heldur um er að ræða Ívan grimma eða Stalín – meðan maður eins og Gorbatsjov sem kom með friðsamlegum hætti á málfrelsi og fleiri góðum hlutum í landi sínu er hataður og fyrirlitinn vegna þess að risaveldið mikla lamaðist stórlega á hans vakt.
Afneitunin er útbreidd – hvort sem við lítum til þeirra þjóða og ríkja sem nú voru nefnd eða þá til trúfélaga: kaþólska kirkjan tekur sér góðan tíma, kannski 500 ár. til að biðjast fyrirgefningar á Rannsókarréttinum á Spáni og enn lengri tíma til að játa hlutdeild sína í gyðingahatri og ofsóknum í Evrópu. Bæði kirkjur og veraldleg ráðuneyti víða um Evrópu hafa átt í mesta basli með að gera heiðarlega upp fortíð vafasamra barnaheimila fyrir svokölluð vandræðabörn eða falleraðar stúlkur – og er skemmst að minnast Brieðuvíkurmálanna okkar. Og sem fyrr segir: hér kemur margt til – því varnir gegn uppgjöri eru svo öflugar. Þessar hér eru algengastar:
- Ég var bara að hlýða skipunum
- Þetta var eðlilegt í því ástandi sem þá var.
- Ég - eða við - vorum ekki verri en aðrir. Af hverju er aldrei talað um þá?
- Þetta var nú ekki eins slæmt og menn halda
•••
Staða Íslendinga er öllum ljós. Bankarnir hrundu, peningarnir hurfu, traustið hvarf og orðstír landsins fór í mola, mikið um svik, pretti og stórháskalegar aðferðir í viðskiptum og lánastarfsemi. William Black sérfróður Bandaríkjamaður, og dró upp upp svakalega mynd sem á við okkur sem aðra. Hagfræðingar og álitsgjafar hafa verið í sterkri afneitun gagnvart glæpsamlegum svikum. Enginn vildi taka sér svo grimm orð í munn. Enginn hafði hag af því að rýna of náið í það sem sjálfir eigendur og stjórnendur voru að gera í bönkum og öðrum fjármálafyrirtækjum. Eftirlit var vanrækt og eyðilagt – auk þess sem ekkert eftirlit getur ráðið við þau brögð og möguleika sem sjálfur bankastjórinn hefur til að ræna eigin banka. Black sagði að svik og „skapandi bókhald“ gæfu svo mikinn hagnað og forskot í samkeppni að „heiðarlegir bisnessmenn,“ ef til væru, hrökklast úr leik. Ef bólan stendur lengi er varla nokkur eftir við stjórnvöl nema sá sem er glæpon. Sagði hann – ekki ég.
En svo segja allir : við þurfum uppgjör - og það er rétt. Vegna þess að ekkert þjóðfélag getur lifað án lágmarkssanngirni. Ef fólkið getur ekki treyst því að lágmarkssangirni ríki í afgreiðslu alvarlegra mála þá er voðinn vís – það er ávísun á vítahring ekki bara haturs heldur og ofbeldis. Lágmarkssanngirni spyr ekki endilega um þunga dóma yfir sekum. En hún heimtar að upplýst sé hvað gerðist og hver gerði hvað. Að menn komist ekki upp með að koma sekt yfir á aðra, að menn geti ekki setið í friði að illum ránsfeng og að menn geti ekki byrjað leikinn á nýtt.
En þótt ekki sé um að ræða mannslíf, aftökur og blóðbað, eins og hjá Þjóðverjum Rússum og Tyrkjum heldur bara skitna peninga – þá er jafn erfitt að fá fram alvöru uppgjör hér og hjá þeim. Hvort sem horft er til einstaklinga eða vísað í stærra samhengi.
Takið eftir því að um leið og hrunið varð fóru afsakanir og réttlætingar á fulla ferð. Menn bentu á aðra. Bankastjórarnir bentu á Seðlabankastjórann og hann á bankastjórana. Útrásarvíkingar á stjórnmálamenn sem ekki höfðu passað þá nógu vel og ekki bannað þeim nógu margt . Allr bentu á Sjálfstæðisflokkinn en sá flokkur reyndi að draga önnur pólitísk öfl með sér niður í svaðið. Margir bentu út fyrir landsteinana: Þetta er allt vondum húsnæðislánum í USA að kenna. Fjölmargir skutu sér á bak við að „þetta var allt eðlilegt í því umhverfi sem var“ – allir voru að gera þetta, ekki bara við og ekki bara Íslendingar.
Menn skjóta sér óspart bak við laganna bókstaf : enginn er sekur nema dæmdur sé sem er rétt – en markmiðið með því fjasi er að segja að það megi gera hvað sem er ef það sleppur í gegn um gloppótta löggjöf og slappa lagaframfylgd. Jón Ásgeir og Sigurður Einarsson og fleiri segja: „þetta var allt löglegt og eðlilegt“ – og fara ekki ofan af því
Margir taka að sér að kjafta alla sekt niður. Strax var sleginn þessi tónn hér „sumir og ýmsir hafa stundum farið fram úr sjálfum sér“ – þetta varð vinsælt og ýmsir fjármálafurstar tóku það upp, enda þýddi þetta að þeir sjálfir væru ágætir bílstjórar en hraðinn einn sekur. Einn af oddvitum Morgunblaðsins, Pétur Blöndal ávítar Jóhönnu Sgurðardóttur fyrir að segja á Viðskiptaþingi: „Viðskiptalífið sleit sig ur siðferðilegu samband við þjóðina“. Hvað gat hún annað sagt? Hann vill heldur ekki að talað sé um „græðgisvæðingu“ - þótt talsmenn frjálshyggjunnar hafi í pistli eftir pisili í helstu fjölmiðlum boðað það hilklaust um að „græðgi er góð.“ og höfuðdráttarafl framfaranna.
•••
Öll þessi viðspyrna er öflug. Og við sjáum líka mjög sterka afneitun á því að samsektin er gífurlega breið. Ég vil ekki falla í þá gryfju að segja „öll erum við sek“, ég vil alls ekki draga úr muni á stórsekum mönnum og þeim sem voru í sakleysi að taka lán sem þeir skildu ekki hve hættuleg voru. Það er nauðsynlegt að taka til bæna fyrst bankastjóra sem „rændu banka sína“ , útrásarvíkinga sem lögðu allt okkar fé undir í trylltri rúlettu heimskapitalismans og aðra slika. En svo má ekki gleyma þeim sem í fyrsta lagi vanræktu allt eftirlit og torvelduðu það – og í öðru lagi unnu af ofurkappi að því að búa til það andrúmsloft sem sukkið gat þrifist í. Ég meina álitsgjafa og áhrifamenn úr stjórnmálum og háskólum og fjölmiðlum. Þeir eru samsekir um að búa til ástand sem drap ábyrgð og gagnrýni en upphóf afreksmenn í fjármálum svo mikið að „elítan þróaði með sér hættulega sérvitund sem felur í sér að réttur, lög og skyldur við samfélagið komi vissum hátekjuhópi ekkert við“ – svo vitnað sé til orða eins af foringjum þýskra sósíaldemókrata.
Hagfræðingar og fjármálaverkfræðingar, markaðsinnar í stjórnmálum og fjölmiðlamenn taka saman höndum. Þeir búa til og úbreiða notalegar kenningar um að markaðurinn leiðrétti sig sjálfur, um að ofurlaun séu af hinu góða af því þau virki menn til afkasta. Grægði er góð eins og fræðin sanna og sem og svo er það líka talið vísindalega sannað að eftirlit, lög, og reglur séu af hinu illa.
Þetta er eitraður kokkteill en ég á ekki von á að menn muni játa ábyrgð sína á þessu bruggi oh geri hana upp. Menn munu halda áfram að benda á aðra og tala málin niður: Þessir menn drápu þó engan, þeir gerðu það sem eðlilegt var talið á heimsvísu. Nýleg dæmi má finna í því sama Morgunblaði sem fyrr var nefnt. Pétur Blöndal skammar ráðherra fyrir að „tala niður til“ viðskiptaþings og segir að „atvinnurekendur eiga ekki skilið að störf þeirra séu gerð tortryggileg“ (en spyrja má - hver gerir það betur en þeir sjálfir – t.d. þeir kvartsáru útgerðarmenn með sínu braski með kvótann í lánaævintýrum erlendis). Í leiðara Mbl. þriðja mars sagði að það væri að vísu ljótt að svíkja undan skatti á Tortola – ef sanna mætti – en bætir við þessari afsökun: „Það er samt mikilvægt að hafa í huga að í mörgum tilvikum voru einstaklingar og fyrirtæki að leita leiða til að lágmarka skattgreiðslur á löglegan hátt!!!“ Löghyggjan enn og aftur sem fyrr var minnst á – það skiftir ekki máli þótt allir viti að menn eru að gera rangt ef að lögin ná ekki til þeirra! Hannes Hólmsteinn ræddi í pistili í Fréttablaðinu í des 2008 sökudólga og blóraböggla. Hann finnur þá: það voru ytri aðstæður og skepnuskapur Gordons Browns. Samt verður hann að spyrja undir lokin: „hvers vegna veittu fjölmiðlar embættismenn og stjórnmálamenn auðjöfrum ekki aðhald?“ En þá er settur punktur – Hannes svarar ekki. En svarið er einfalt: þeir veittu ekki aðhald af því að þú og þínir líkar réðu umræðunni og þeir hömuðust á því að stjórnmálamenn ættu ekki að skipta sér af neinu, að allur eftirlitsiðnaður væri íþyngjandi og boð og bönn ekki annað en djöfuls sósíalismi.
Ábyrgð álitsgjafanna er líka fólgin í því að koma því inn í vitund manna að kerfið væri bæði skilvvirkt og á öðru væri ekki völ. Víða um lönd er talað um ungt fólk án gagnrýni og ídealisma – það veit að heimurinn er ekki „góður“ en það er búið að sannfæra nýja kynslóð um að valkostir séu engir. Þeir sömu stjórnendur umræðunnar komu því af stað, að þeir sem enn andæfðu „græðgisvæðingunni“ væru fullir af öfundarheift eða fáfræði – skildu ekki rétt vísindi um samfélagið. Þögguðu niður í þeim með öllum ráðum
•••
Það er enn skrifað með gaffli á sjóinn hvernig uppgjör við fáum nú og hér. En eitt er alveg víst: að það þarf að berjast fyrir því og það verður að taka alldjúpt í árinni í kröfugerð um réttlæti – því að útkoman verður alltaf miklu daufari en efni standa til. Þetta er ekki spurning um refsigleði eða hefndarfýsn heldur sanngirniskrafa sem fyrr segir. Hún er meira en siðferðileg krafa – hún er líka afar hagnýt krafa. Ef ekki skapast traust verður ekki einu sinni til bankakerfi.
Það er margt í menningunni, hefðinni og forritun einstaklinga sem stendur í vegi fyrir heiðarlegu uppgjöri við fortíðina En hvað er það sem kemur að haldi við það sama uppgjör? Lögin þurfa að vera með, þótt gölluð séu. Siðferðileg samviska samfélagsins og allt sem nærir hana – hvort heldur kristnar eða aðrar trúarlegar kröfur um sjálfsrýni og fjandskap við Mammmon eða þá ýmislegt gott í veraldlegum húmanisma. Tilvistarleg þörf fyrir sanngirni sem fyrr var á minnst. Marg gott mætti segja um bókmenntir og kvikmyndir: það voru þýskir rithöfundar eins og Heinrich Böll og Peter Weiss sem gengu á undan með verkum sínum til þess verks að neyða menn til að horfast í augu við það sem gerðist á dögum Hitlers. Rétt eins og rússneskir höfundar á borð við Shalimov, Vasily Grossman og Solzhenytsin hafa gert svipaða hluti í túlkun sinni á sovéskri fortíð.
Hinar pólitísku hreyfingar þurfa líka að virkja það sem þær eiga af möguleikum til að skoða eigin afglöp og hluta ábyrgðar. Hægrimenn geta reynt að iðrast markaðstrúar eins og Alan Greenspan hefur gert og hverfa frá glaðklakkalegum hroka spilavítiskapítalismans til fornra dyggða einstaklingshyggju verðleikanna. Sósíaldemókratar hér og annarstaðar mega líka átta sig á þeirri sekt, að þeir dönsuðu með og kepptust um að vera bisnessfriendly og gáfu þá margt af því frá sér sem þeir höfðu skást haft til mála að leggja. Skömmu fyrir hrunið skrifaði Zygmunt Bauman, sem hingað kom fyrir nokkrum árum, grein í Observer um syndir evrópska vinstrimanna og segir:
Í meir en heila öld var sérstaða vinstrimanna fólgin í trú þeirra á heilaga skyldu samfélagsins að annast og aðstoða alla meðlimi sína í heild í baráttu þeirra við máttug öfl sem þeir ráða ekki við einir. Sósíaldemókratískar vonir um að leysa þetta verkefni voru tengdar við að ríki samtímans yrði gert nógu sterkt og metnaðarfullt til að geta takmarkað þann skaða sem hlýst af frjálsum leik markaðsaflanna með því að neyða þau til að virða pólitískan vilja og siðferðiskröfur samfélagsins.
En bætir hann við –
Það hefur verið dreginn allur máttur úr ríkinu og æ meir afhent markaðinum og helst hafa fyrrum verklýðsflokkar Þýskalands, Englands og Frakklands notað ríkið og pólitíkina til að endurfjármagna kapítaliskt hagkerfi á kostnað skattborgara og bjarga því frá afleiðingum eigin græðgi og innbygðrar sjálfsmorðshneigða. „Það er svo til ekkert eftir sem skilur að vinstri og hægri í hagstjórn.
Segir hann – allir skrifuðu upp á einkavæðingu, afnám regluverks og freka einstaklingshyggju.
Ég fjölyrði um þetta vegna þess að hér er komið nálægt sjálfum mér og allir eiga að byrja á sjálfum sér. Myndin er að sönnu flóknari hér en sumsstaðar annarsstaðar. Við vorum með tvo krataflokka, annan á móti útrásarævintýrum en hinn sem var „módern jafnaðarmannaflokkur“ var nokkuð hrifinn af þeim. En allt um það – ég fyrir mína parta vill minna á að það er líka ábyrgð og sekt og heimtar uppgjör að kasta frá sér viðhorfum, stefnu og ráðum sem vinna gegn ástandi á borð við það sem við stöndum frammi fyrir.
Hver og einn verður að ná þeim vopnum sem hann áður þekkti og nýjum sem til boða standa.