Ný ríki verða til - Bætist við smáríkjaflóruna
Stjórnarkreppan í Hollandi hefur áhrif á fleira en samningaviðræður um íslenskar skuldir. Suður í Karabíska hafinu kann óvissan að leiða til þess að slegið verði á frest stofnun tveggja nýrra ríkja.
Það er í sjálfu sér alltaf áhugavert þegar heimskortið breytist, gömul ríki leggjast af og ný koma til sögunnar. Fyrir okkur ætti málið að vera þeim mun áhugaverðara þar sem um er að ræða samfélag með litlu færri íbúa en Ísland. Því er full ástæða til að kynna sér ástandið á Hollensku Antilleseyjum.
Hollensku Antilleseyjar kölluðust lengi vel Hollensku Vestur-Indíur í kennslubókum. Líkt og svo mörg ríki þriðja heimsins eru þær hvorki rökrétt eining út frá legu eða lýðfræði, heldur arfur frá tímum gamla nýlendu- og hjálendutímans. Íbúarnir eru um 200 þúsund og skiptast niður á fimm misfjölmennar eyjar. Tvær þeirra eru rétt undan strönd Venesúela en hinar þrjár talsvert norðar, rétt suðaustan við Jómfrúreyjar. Sjötta eyjan, ferðamannaparadísin Arúba, er sömuleiðis nánast í skerjagarðinum hjá Venesúela. Árið 1986 sagði Arúba með sína 100 þúsund íbúa skilið við Hollensku Antilleseyjar.
Eftir sjálfstæðisyfirlýsingu Aruba varð Konungsveldið Holland að sambandsríki þriggja landa: Hollands, Arúba og Hollensku Antilleseyja. Beatrix drottning telst þjóðhöfðingi allra ríkjanna þriggja og borgararnir hafa allir hollensk vegabréf. Löggjöf er hins vegar mismunandi milli svæða, sem og félagsleg réttindi. Þá er gjaldmiðillinn ekki sá sami. Íbúar Arúba og Antilleseyja notast ekki við evrur, heldur flórínur og gyllini sem fylgja að mestu gengi Bandaríkjadals.
Drottningin af Saba
Senn er liðinn sá aðlögunartími sem stjórnvöld í Hollandi og Arúba sömdu um í tengslum við sjálfstæðið. Það samkomulag gerði ráð fyrir stigminnkandi fjárframlögum úr ríkissjóði Hollands. Þau eru nú alveg fallin niður og má í kjölfarið búast við því að þeim öflum vaxi fiskur um hrygg sem krefjast þess að Arúba stígi skrefið til fulls, taki við stjórn utanríkismála, gangi í Sameinuðu þjóðirnar og stofni jafnvel lýðveldi.
Á hollensku Antilleseyjum er staðan flóknari. Bonaire er þrjúhundruð ferkílómetra eyja undan ströndum Venesúela með tæplega 20 þúsund íbúa. Enn minni eru svo eyjarnar Sint Eustatius og Saba á norðursvæðinu samtals með rúmlega fimmþúsund sálir. (Gárungum finnst eflaust skemmtilegt til þess að vita að Beatrix sé í raun drottningin af Saba!) Tómt mál væri að tala um að slík örsamfélög gætu þrifist sem sjálfstæð ríki og því mun sundurlimun Hollensku Antilleseyja leiða til enn nánari tengsla þeirra og hollenska móðurríkisins. Fyrirhugað er að eyjarnar muni hver um sig verða sjálfstætt sveitarfélag í Hollandi með öllum þeim réttindum og skyldum sem því fylgja og íbúarnir taka þátt í kosningum til hollenska þingsins.
Þetta mun þó kalla á einhverjar málamiðlanir, t.d. vefst nokkuð fyrir eyjaskeggjum að kyngja því hollenska frjálslyndi að viðurkenna hjónabönd samkynhneigðra. Því er um það rætt að slík hjónabönd teljist gild á eyjunum, en vígslurnar sjálfar fari fram annars staðar. Þá er efnahagslegur veruleiki smáeyjanna slíkur að rökréttara þykir að notast við Bandaríkjadal sem gjaldmiðil en evru. Það kann því svo að fara að í Hollandi verði tvöfalt myntkerfi, þar sem þorri íbúanna heldur sig við mynt Evrópusambandsins en þrjú þorp notist við dollara - sem verður kyndug staða.
Einn innfæddur á hverja þrettán ferðamenn
Sint Marteen er næstfjölmennust Antilleseyja með rétt um 40 þúsund íbúa. Hún er á norðursvæðinu og þekur um helming samnefndrar eyjar. Á hinum helmingnum tóku Frakkar sér bólfestu og nefnist það svæði Saint-Martin upp á frönsku. Íbúarnir þar eru nálega jafnmargir og teljast fullgildir borgarar í Frakklandi.
Þótt eyjan öll sé rétt tæpir 90 ferkílómetrar og íbúarnir innan við 80 þúsund, er furðulítill samgangur á milli þeirra. Á öðrum hlutanum er töluð franska en hollenska og enska jöfnum höndum hinu megin. Bæði samfélögin einkennast hins vegar af stríðum straumi ferðamanna, en meira en milljón slíkir heimsækja eyjuna á ári hverju. Þessi ógnarfjöldi túrista (sem og gróskumikil aflandsbankastarfsemi) gerir það að verkum að hagvöxtur í Sint Marteen hefur verið býsna mikill á undanförnum árum. Íbúarnir sjá því ekkert því til fyrirstöðu að stofna sitt eigið ríki.
Gjaldmiðillinn á Hollensku Antilleseyjum nefnist gyllini og er beintengdur Bandaríkjadal. Frekar er reiknað með því að Sint Marteen muni setja á stofn eigin Seðlabanka, en halda tengingunni við dollarann. Tímasetningin er þó enn á huldu. Vonir stóðu til að unnt yrði að stofnsetja hið nýja ríki þann tíunda október næstkomandi, en sem fyrr segir kann stjórnarkreppan í Hollandi að koma í veg fyrir að hollenska þingið geri nauðsynlegar stjórnlagabreytingar í tæka tíð.
Áhugamenn um öflun tölfræðiupplýsinga (s.s. skattstofu- og hagstofustjórar) munu raunar ekki gráta það ef dagsetningin tíundi október fer út um þúfur. Rétttrúnaðarmenn í þessum efnum telja nefnilega ómögulegt að stofnsetja ríki á miðju ári - hvað þá á sunnudegi. Þess í stað beri að miða stofndag ríkja við fyrsta janúar og fylgja almanaksári. Dagavalið skýrist hins vegar af fordild, þar sem ýmsum eyjaskeggjum finnst dagsetningin 10.10.´10 flott. Nú þegar er því risin upp hreyfing sem berst fyrir því að stofndeginum verði seinkað til 11.11.´11.
Hvort Sint Marteen tekur stjórn eigin mála í sínar hendur árinu fyrr eða síðar mun ekki hafa mikil áhrif á umheiminn. Staða Curacao er hins vegar nokkuð önnur, enda kunna aðrir og meiri hagsmunir að tengjast þróun mála þar í landi.
Milli tveggja elda
Á Curacao búa um 140 þúsund manns, sem flestir eru fjöltyngdir. Enska, spænska og hollenska eru mikilvæg tungumál, en sín á milli tala flestir eyjarskeggjar hið furðulega pariamento, sem er kreólamál soðið saman úr portúgölsku, ensku, afrískum málum og tungu frumbyggja. Ferðamannaiðnaður er öflugur, sem og bankastarfsemi. Þá er olíuvinnsla í tengslum við olíulindir Venesúela stöndugur atvinnuvegur.
Það er einmitt nábýlið við Venesúela sem teflt gæti stöðu Curacao í tvísýnu. Bandaríkjamenn hafa nú þegar allnokkurn viðbúnað á eyjunni, sem skilgreindur er sem hluti af stríði Bandaríkjastjórnar gegn hryðjuverkum. Eiturlyf streyma í stríðum straumum í gegnum eyríkin í Karabíska hafinu og Curacao er þar engin undantekning.
Svo mörg burðardýr fíkniefna eru handtekin á eynni að fangelsiskerfið hefur enga möguleika á að takast á við þau. Þess í stað er látið nægja að svipta viðkomandi einstaklinga vegabréfinu í tiltekinn tíma. Þeir sem dæmdir eru fyrir „minniháttar“ fíkniefnasmygl þurfa sjaldnast að sitja í fangelsi, en sú skilgreining getur náð yfir smygla á allt að 300 grömmum af eiturlyfjum.
Bandarísk yfirvöld hafa allnokkur umsvif á alþjóðaflugvelli Curacao í tengslum við landamæraeftirlit og fíkniefnaleit. Ýmsa - og þá ekki hvað síst Chavez-stjórnina - grunar hins vegar að vera Bandaríkjamanna á svæðinu hafi ekki síður þann tilgang að njósna um Venesúela og/eða blanda sér í átök stjórnarhers og skæruliða í Kólumbíu.
Með auknu sjálfstæði Curacao má ætla að það verði freistandi fyrir ráðamenn jafnt í Bandaríkjunum og Venesúela að reyna að ná þar fótfestu. Það gæti gerst með hefðbundnum ráðum, s.s. mútum og hernaðarlegri aðstoð. Sporin frá annarri fyrrum hjálendu Hollendinga á svæðinu hræða. Súrínam öðlaðist fullt sjálfstæði undan Hollandi árið 1975, en pólitískur stöðugleiki reyndist skammvinnur og saga landsins hefur einkennst af valdaránum, borgarastyrjöld og átökum milli þjóðernishópa.
Þrátt fyrir þessi viðvörunarorð er ekki ástæða til að mála skrattann á vegginn og slá því föstu að eyjarskeggjar lendi í vandræðum með fyrirhugað sjálfstæði sitt. Á næstu Ólympíuleikum 2012 má vænta þess að þátttökuríkjunum fjölgi um eitt. Hinn hvíti, rauði og blái krossfáni Hollensku Antilleseyja verður hvergi sjáanlegur, en væntanlega munu stoltir íþróttagarpar Curacao og Sint Marteen ganga fram á völlinn undir eigin fánum. Fremstur í flokki Curacao-manna verður eflaust Churandy Martina - einn allra besti spretthlaupari samtímans. Það verður ágæt áminning um að litlar þjóðir geta nú þrátt fyrir allt ýmsu áorkað.