Afhverju ekki Helguvík?
Af hverju ég styð ekki Helguvíkurfrumvarpið
Ég styð ekki stjórnarfrumvarp um „heimild til samninga um álver í Helguvík“ og hef gert grein fyrir því í þingflokki Samfylkingarinnar þar sem ég sit nú sem varamaður. Þessi afstaða er rökrétt framhald af andstöðu okkar í Græna netinu við þetta frumvarp og miklar athugasemdir við áætlanirnar um álverið og orkuöflun til þess, en varðar auðvitað fyrst og fremst þá sannfæringu sem stjórnarskráin fyrirskipar þingmönnum að virða í störfum sínum.
Eitt fyrirtæki – engar almennar reglur
Frumvarpið fjallar um eitt fyrirtæki. Hér eru ekki á ferð almennar reglur um ívilnun við miklar fjárfestingar erlendra manna eða innlendra – sem vel mætti hugsa sér að væri meiri við sumar atvinnugreinar en aðrar miðað við þátt þeirra í mengun, orkuverð sem þær geta greitt, væntanlegan skatthagnað af þeim, hvort þær auka hér fjölbreytni í atvinnulífi o.s.frv. Að ýmsu leyti er eðlilegt að fyrirtæki sem eiga að endast áratugi og aldir jafnvel njóti fyrirgreiðslu og þó umfram allt öryggis, til dæmis gagnvart skattareglubreytingum. Slíkt regluverk þarf hinsvegar að vera röklegt og gagnsætt þannig að ekki sé hyglað einu fyrirtæki í dag en öðru stillt upp fyrir öðrum samningskostum á morgun.
Þrír milljarðar – og hvað með aðra?
Við erum að tala um 3 milljarða ríkisstyrk til álversins í Helguvík.* Það er mikið fé, og með þessari ívilnun er verið að mismuna milli atvinnufyrirtækja með fáum rökum öðrum en að þetta megi miðað við EES-reglur um byggðastyrki. Sem er að vísu ekki alveg ljóst. Engin sjálfstæð rök eru gefin fyrir ívilnuninni nema þau að svona styrkur frá Íslendingum sé forsenda þess að bandalag fimm banka fáist til að lána Norðuráli fé til að byggja verið. Í sömu greinargerð frá ráðuneytinu er það fært fram að ívilnun fyrstu 20 ára nemi aðeins 0,9% af stofnkostnaði, þannig að það eru varla peningarnir sem bankastjórarnir fimm eru að hugsa um. Mætti kannski í staðinn bjóða þeim í lax? Prísarnir eru víst á niðurleið núna við árnar …
Vissulega hafa önnur álver fengið samskonar ívilnun, flest meiri í krónum eða dollurum. Ástæðan fyrir því að nú er ívilnunin lægri virðist ekki vera sú að stjórnvöld hafa markað sér stefnu um að draga úr þessum styrkjum – heldur sú að þau telja sig ekki geta náð hærri styrk gegnum eftirlitskerfi EES. Þrátt fyrir að nú sé búið að setja Suðurkjördæmið gjörvallt sem vanþróað byggðasvæði inn á sérstakt byggðastyrkjakort er óvíst að hægt sé að brjótast gegnum EES-reglurnar með þá staðhæfingu að Útnes séu allt annað landshorn en Innnes.
Ekki góður kostur
Mestu skiptir þó fyrir mig að ég hreinlega dreg í efa að álverið við Helguvík sé heppilegur kostur fyrir Íslendinga fyrr og síðar. Ég þarf ekki að telja upp hér fjölmargar almennar ástæður fyrir því að efast um stóriðjustefnu og áluppbyggingu síðustu áratuga. (Sjá þó þessi hér frá ráðuneytisstjóra fjármálaráðuneytisins: [www.inhauth.blog.is/blog/inhauth/].) Hinsvegar er rétt að minna á að enn er margt óklárað og óljóst við Helguvíkurdæmið. Umhverfismat sem til er miðast til dæmis bara við 250 þúsund tonn en nú álverið að verða 360 þúsund tonn fullreist. Enn eru ófrágengnar um raflínur að verinu á þvers og kruss um Reykjanesskagann . Meiru skiptir þó það sem er alveg klárt við Helguvíkurálverið.
Íslendingar eiga enn ónýttan hluta af losunarkvóta sínum samkvæmt Marrakess-ákvæðinu („íslenska“) við Kyoto-bókunina. Líklegast er núna að við göngum að samningaborði um framhaldið með þennan kvóta okkar megin – en jafnframt að Íslendingar fái ekkert meira að menga, hvernig sem Siv Friðleifsdóttir lætur í ræðistól alþingis – og langlíklegast að úrslitin verði talsverður niðurskurður á næsta tímabili (enda í samræmi við langtímastefnu stjórnvalda). – Líkur benda til að Helguvíkurálverið taki til sín allan þann losunarkvóta sem til ráðstöfunar verður á næsta samningstímabili , og kannski mun meira þannig að losun verði að skera niður annarstaðar. Þar með kemur enginn annar losunariðnaður til greina norðan, vestan eða austan – nema þá með sérstökum kvótakaupum. Mér finnst þetta reyndar nánast kostur við Helguvík – en eru þeir sammála mér í Þingeyjarþingi?
Verra miklu fyrir íbúa höfuðborgarsvæðisins er svo að 360 þúsund tonna álver í Helguvík gleypir alla hugsanlega orku á Reykjanesskaganum og Hengilssvæðinu. Enginn annar orkufrekur iðnaður gæti keypt orku hér á svæðinu – ekki sætu litlu stóriðjurnar í gagnverunum og kísilsmiðjunum. Búið spil – nema fara austar á svæðið og halda áfram að virkja stórárnar sem við höfum nú deilt hatrammlega um í heila öld. Þá yrði fyrst fyrir Þjórsá neðanverð, Urriðafoss og mynni Þjórsárdals.
En öll störfin?
Ég sagði áðan að rökin sem fram koma fyrir frumvarpinu um Helguvík væru fá. Í rauninni eru þau bara ein: Störf.
En það eru vissulega máttug rök í kreppu og típrósent atvinnuleysi. Að vísu eru störf við álverið sjálft „bara“ um 500 sem er reyndar ekki mikið af störfum per megavatt af orku. En það sem heillar núna eru mannfrekar byggingar- og virkjunarframkvæmdir misserin framundan þegar atvinnuleysið verður að skæðast. Og þessu er vissulega erfitt að svara.
Því það eru aldrei settir fram kostir. Aldrei sagt: Hvort viljiði heldur álver eða gagnaver og kísilsmiðjur? Að leggja Sundabraut eða reisa Helguvíkurver. Störf í byggingariðnaði eða í sprotafyrirtækjum? Í rauninni felst í starfarökunum einskonar blakkmeil – ef þú hefur athugasemdir ertu á móti störfum og með fátækt, atvinnuleysi, upplausn fjölskyldnanna, börnum á vergangi, alkóhólisma og almennri niðurlægingu mannskepnunnar.
Guantanamo á Íslandi?
Í ekki alltof miklum ýkjustíl má nota sömu starfarök um geislavirkan úrgang í Loðmundarfirði. Guantanamo-fangelsið í Hnífsdal. Olíuhreinsistöð í Arnarfirði (ó, það er víst raunveruleg áætlun …). Mundi skapa fullt af störfum.
Mér sýnist reyndar að ekkert verði af þessu Helguvíkurálveri næstu árin, og kannski mótast af því afstaða forystumanna í Samfylkingunni og VG til þessa frumvarps. Ég kaupi það hinsvegar ekki – og vil fá á borðið áætlanir um aðra atvinnuuppbyggingu, skynsamlegri mannfrekar framkvæmdir, meðal annars við að styrkja innviði til frambúðar, annarskonar orkukaupendur hér í höfuðborgarþríhyrningnum milli Akraness, Árborgar og Keflavíkur.
*) Iðnaðarráðherra og fleiri hafa fundið að þeim ummælum mín í haust að ívilnanir til Helguvíkurálvers gætu numið um 4 milljörðum króna. Sá reikningur minn miðaðist við að stuðningurinn yrði sá sami og til Fjarðaáls, einsog sagt var á þeim tíma, og byggðist á tölum úr fyrirspurnarsvari Valgerðar Sverrisdóttur þáverandi iðnaðarráðherra 26. apríl 2006, þar sem stuðningur til Fjarðaáls metinn 34,3 milljónir dala til ótilgreinds tíma. Það jafngildir á núverandi gengi 3,9 milljörðum króna.
Í greinargerð með frumvarpinu nú (mati fjármálaráðuneytis) er ívilnunarmat miðað við 20 ár, og gefið upp gagnvart Fjarðaáli 20,9 milljónir dala. Þá er ekki gert ráð fyrir að EES-reglur leyfi sama stuðning við Helguvíkurver og Reyðarfjarðarver af augljósum byggðasjónarmiðum, og er ívilnun við Helguvík nú reiknuð 16,2 milljónir dala á tveimur áratugum, eða 1.829.142.000 krónur á miðgengi dagsins. Ef reiknað er með sama tímabili, um aldarþriðjungi, og fram virðist koma í svari Valgerðar (varla hefur ívilnunarmatið lækkað gagnvart Fjarðaáli frá 2006 til 2009?) nemur þetta rúmum 3 milljörðum.