Frjáls viðskipti ofar félagslegum markmiðum
Nú liggur nokkurn veginn ljóst fyrir hver skilyrði Alþjóðagjaldeyrissjóðsins verða fyrir lánveitingu eftir að svokölluð "yfirlýsing um áform" lak út til fjölmiðla.
Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefur fram til þessa sett markmiðið um frjáls viðskipti ofar félagslegum markmiðum eins og að tryggja fulla atvinnu. Sjóðurinn hefur jafnvel neytt lönd til að gefa viðskipti frjáls á gjaldeyrismörkuðum, þó engar forsendur séu fyrir frjálsum viðskiptum vegna þess að fjárfestar eru löngu hættir að haga sér skynsamlega. Frjáls viðskipti á gjaldeyrismarkaði tryggja jafnvægi framboðs og eftirspurnar, en slíkt jafnvægi getur myndast við alltof lágt gengi krónunnar vegna þess að gjaldmiðillinn er ekki lengur gjaldgengur í alþjóðlegum viðskiptum. Of lágt gengi mun knýja enn fleiri fyrirtæki og heimili í þrot. Jafnvægi mun þá nást á gjaldeyrismarkaði, þar sem mannauðurinn og framleiðslutækin í landinu eru vannýtt.
Skilyrði Alþjóðagjaldeyrissjóðsins fyrir láni til okkar eru í engu samhengi við aðgerðir annarra landa eins og Bandaríkjanna og Evrópuþjóða við alþjóðafjármálakreppunni sem nú ríður yfir. Í þessum löndum hafa stýrivextir verið lækkaðir og talað er um að reka ríkissjóð með halla til að örva eftirspurn í hagkerfunum. Íslendingar eiga hins vegar að grípa til aðgerða sem auka á kreppuna eða að hækka stýrivexti og beita aðhaldi í rekstri ríkisins. Háir vextir hér á landi munu ýta undir fjármagnsflótta innlendra fjárfesta og lítil sem engin áhrif hafa á erlenda fjárfesta sem vilja komast út úr hagkerfinu með fjármuni sína. Útgjöld ríkisins eru að stórum hluta launagreiðslur og millifærslur til einstaklinga og heimila. Niðurskurður hjá ríkinu mun því óhjákvæmilega þýða fækkun starfa og verri afkomu margra heimila í hagkerfi, þar sem mörg þúsund manns hafa þegar misst vinnuna.
Gengisfall krónunnar, vaxtahækkun og niðurskurður í ríkisfjármálum mun neyða okkur til að veita öðrum löndum aðgang að náttúruauðlindum landsins og vinnuafli á útsöluverði. Ráðamenn fjármálakreppulandanna í Asíu fullyrtu einmitt, þegar þeim var orðið ljóst hvaða afleiðingar lán frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum hefði, að sjóðurinn leitast fyrst og fremst við að tryggja valdamestu aðildarþjóðum hans ódýran aðgang að auðlindum þjóða í fjármálakreppu. Skilyrði sjóðsins fyrir láni til okkar eru að mestu leyti samhljóma þeim skilyrðum sem hann setti fyrir láni til Tælands, Suður-Kóreu og Indónesíu fyrir um 10 árum. Margoft hefur verið sýnt fram á að skilyrði sjóðsins juku á kreppuna í þessum löndum og óskiljanlegt að Íslensk stjórnvöld skuli láta bjóða sér slíkt lán.
Fram kemur í skilyrðum sjóðsins að Seðlabanki Íslands muni leitast við að takmarka aðgang bankanna að lánum. Eitt af því sem einkennir fjármálakreppur er mikill skortur á lánsfé sem verður til þess að mörg arðbær fyrirtæki fá ekki lánafyrirgreiðslu og geta því ekki starfað áfram. Í kjölfar fjármálakreppunnar sem reið yfir Tæland, Malasíu og Suður-Kóreu jókst útflutningur þessara landa miklu minna en spár höfðu gert ráð fyrir. Ástæðuna má að hluta til rekja til fjármagnsskorts sem bitnaði harðast á litlum og miðlungsstórum fyrirtækjum. Þessi fyrirtæki voru í mörgum tilfellum keypt upp af stærri fyrirtækjum sem höfðu betri samningsstöðu í samkeppninni um takmarkað lánsfjármagn.
Á tímum fjármálakreppu á meginmarkmið hagstjórnar að vera að auka efnahagslega velferð í landinu með aðgerðum til að halda uppi fullri atvinnu, miklum hagvexti og stöðugleika. Slíkar aðgerðir fela í sér vaxtalækkun, halla á ríkissjóði til að takast á við stóraukið atvinnuleysi og beinan og óbeinan stuðning við fyrirtæki með arðbæran rekstur en sem á sama tíma eru of skuldsett til að geta haldið áfram starfsemi. Dæmi um slíkan stuðning við atvinnulífið er sérstakur fjárfestingarsjóður sem breytir skuldum fyrirtækja í hlutafé og lánar til fyrirtækja á grundvelli langtíma áætlunar um hvaða atvinnugreinar og fyrirtæki á að byggja upp á næstu árum. Fjárfestingasjóðurinn yrði að einhverju leyti fjármagnaður með lánum og peningaprentun þegar áhrifa gengisfallsins eru ekki lengur til staðar. Samhliða stofnun fjárfestingasjóðs þurfa fyrirtæki svigrúm til að semja við lánadrottna um skuldbreytingar, lánalengingar og breytingar á lánum í hlutafé.
Í skilyrðum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins kemur fram að íslenska hagkerfið þurfi að fá að láni um 3.400 milljarða að láni á næstu 2 árum vegna bankahrunsins. Gera má ráð fyrir að skuldbindingar vegna Icesave-reikninganna séu að einhverju leyti inni í þessari tölu. Þess má geta í samanburði að reiknað hefur verið með að þjóðartekjur okkar á þessu ári yrðu um 1400 milljarðar. Afar ólíklegt er að einkaaðilar hér á landi njóti nægjanlegs lánstrausts til að fá þá 2.600 milljarða að láni sem sjóðurinn telur að einkaaðilar þurfi. Ljóst er að ríkið þarf að koma að þessum lánveitingum og jafnvel að taka þessi lán að stórum hluta. Ef það verður raunin, þá verður skuldsetning ríkisins verður ekki lengur sjálfbær, þ.e. skuldirnar munu hækka hraðar en þjóðartekjurnar. Greiðsluvandi mun þá blasa við þjóðinni sem aðeins verður hægt að leysa með frekari lántöku hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum.
Það eru fleiri valkostir í efnhagsstjórn en að fara kollsteypuleið Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Lán sjóðsins mun að mestu leyti fara í að styrkja gengi krónunnar eftir að gjaldeyrisviðskipti hafa verið gefin frjáls. Hægt væri að komast hjá lántöku hjá sjóðnum ef sett yrðu höft á fjármagnshreyfingar út úr efnahagslífinu næstu misserin með t.d. 60% skatti á upphæðir sem eru um og yfir 10 milljónir. Þessi leið var farin í Malasíu 1997 og varð kreppan ekki jafn djúp þar í landi og hjá þeim löndum sem leituðu á náðir sjóðsins auk þess sem skuldsetning landsins var minni. Krónan á enn langt í land með að vera gjaldgengur gjaldmiðill í alþjóðlegum viðskiptum og fjárfestar hafa misst trúna á efnahagslíf okkar. Það er því meiri líkur en minni á að krónan muni fara í frjálst fall, þegar gjaldeyrisviðskipti verða gefin frjáls. Slík efnahagsaðgerð er því mjög áhættusöm og í anda "gamla Íslands" að reyna ekki að grípa fram fyrir hendurnar á markaðsöflunum til að koma í veg fyrir þjóðargjaldþrot.
Lilja Mósesdóttir, hagfræðingur við HÍ.