Þjóðnýtum útrásarféð
Fullyrðingar um að hraða verði virkjana- og stóriðjuframkvæmdum til að skapa atvinnu sýna hversu mjög við erum föst í rándýrum skammtímalausnum fortíðarinnar. Eftir fall bankanna hafa orkufyrirtækin, ríkissjóður og fyrirtækin í landinu ekki aðgang að erlendum lánsfjármörkuðum. Brýnar atvinnuskapandi aðgerðir við þessar aðstæður eru því að setja skuldsett fyrirtæki fjárglæframanna og „útrásarvíkinga“ í þrot, hraða fjárhaglegri endurskipulagningu lífvænlegra fyrirtækja og bæta rekstrarskilyrði fyrirtækja með frekari lækkun vaxta.
Hér á landi hafa fjárfestar fyrst og fremst áhuga á að kaupa eignir og fyrirtæki sem eigendur hafa misst til kröfuhafa. Slíkir fjárfestar vilja að sögn bankastarfsmanna kaupa stór rekstrarfyrirtæki og virðast hafa til þess nægjanlegt fjármagn. Bankarnir þurfa því ekki að skipta fyrirtækjum upp til að tryggja að hámarks verð fáist fyrir þau. Velta má fyrir sér hvers vegna ákveðnir fjárfestar hafa svona mikið fjármagn til fjárfestinga. Líklegast er að þetta fé sé til komið í gegnum skuldsettar yfirtökur á fyrirtækjum á útrásartímanum?
Gjaldþrot
Skuldsett yfirtaka á fyrirtæki kallast það þegar fyrirtæki er keypt og lánsfé er notað að mestu til að fjármagna kaupin. Kaupandinn að hlutafénu er í flestum tilfellum einkahlutafélag sem fjárfestirinn stofnaði (t.d. fjárfestingafélagið Gaumur í eigu Jóns Ásgeirs Jóhannessonar og fjárfestingafélagið FI í eigu Hannesar Smárasonar). Í stað þess að nota allt lánsféð til hækkunar á hlutafé yfirtekinna félaga notuðu hinir svokölluðu íslensku útrásarvíkingar hluta þess til að greiða sér út arð. Viðskiptavildin var hækkuð til að draga úr neikvæðum áhrifum arðgreiðslunnar á efnahagsreikning fyrirtækisins. Arðurinn var síðan látinn hverfa úr landi með því að leggja hann inn á reikninga á aflandseyjum eins og Torilla. Mörg vel rekin rekstrarfyrirtæki hér á landi voru tæmd á þennan hátt og nægir í því sambandi að nefna Icelandair, Eimskip, og Baug. Enn hafa skiptastjórar ekki sett einkahlutafélög í þrot eins og Gaum og FI og eigendur þeirra hafa því haft rúman tíma til að sýsla með fjármagnið sem rann til þeirra. Grunsemdir vakna því um að fjármagnið sem verið er að nota til að bjóða í tæknilega gjaldþrota rekstrarfélög sé í raun tilkomið í gegnum skuldsettar yfirtökur á útrásartímabilinu. Skiptastjórar verða að hraða gjaldþrotaskiptum fjárfestingafélaga og eignarhaldsfélaga, ef koma á í veg fyrir að gamla Ísland verði endurreis. Nauðsynlegt er að setja slík félög í þrot til að losa fjármagn og til að tryggja að þeir sem best eru til fyrirtækjareksturs fallnir eignist rekstrarfyrirtækin þegar þau fara á sölu eftir fjárhagslega endurskipulagningu.
Vaxtalækkanir og afskriftir
Margir fjármagnseignendur hér á landi kjósa að leggja fjármagn sitt inn í banka frekar en að fjárfesta í atvinnulífinu. Innstæður í bönkum hafa vaxið, þrátt fyrir vaxtalækkanir en útlán bankanna hafa ekki aukist að sama skapi. Offramboð af lánsfé er merki um að arðsemi fjárfestinga í atvinnulífinu sé ekki nógu mikil og því er nauðsynlegt að lækka vexti enn frekar. Auk þess bíða margir fjárfestar þess að lífvænleg fyrirtæki, sértaklega lítil og meðalstór fyrirtæki fari í gegnum fjárhagslega endurskipulagningu til að laga skuldastöðuna að rekstrar- og eignastöðu þeirra. Fjárhagsleg endurskipulagning lífvænlegra fyrirtækja er forsenda þess að fjárfestar sýni þeim áhuga eða að núverandi eigendur fjölgi starfsfólki. Samningar við kröfuhafa gömlu bankanna um verðmæti eignasafna þeirra náðust ekki fyrir en í haust. Svigrúm bankanna til afskrifta á skuldum fyrirtækja og heimila komst því ekki á hreint fyrr en þá. Hraða verður fjárhagslegri endurskipulagningu lífvænlegra fyrirtækja til að hjól atvinnulífsins fari aftur að snúast. Það má heldur ekki gleymast að heimilin þurfa að hafa getu til að kaupa vörur og þjónustu innlendra fyrirtækja. Varanleg niðurfærsla lána heimilanna og afskriftir tapaðra krafna eru bráðnauðsynlegar aðgerðir til að örva innanlands eftirspurn.
Lilja Mósesdóttir
hagfræðingur og þingkona Vinstrihreyfingarinnar Græns framboðs