Af braut nýfrjálshyggju
Byggt á ræðu á Alþingi í umræðum um skýrslu forsætisráherra um efnahagsmál
Aldrei aftur hafa horfur í efnahagsmálum verið jafn dökkar og nú við endalok nýfrjálshyggjunnar á Íslandi. Heilt bankakerfi hefur hrunið, gengi krónunnar fallið meira en fordæmi eru fyrir, fjármagnsauður landsmanna þurrkast út og gjaldþrot blasir nú við fjölda fyrirtækja og heimila.
Það sorglega við stöðuna í dag er að koma hefði mátt í veg fyrir banka- og gjaldeyriskreppuna, ef vilji hefði verið til að læra af mistökum annarra þjóða. Frá 1970 til 2007 lentu 42 lönd í nákvæmlega sömu aðstæðum og við erum í í dag eftir að hafa aukið frelsi í bankaviðskiptum.
Dýr tilraun
Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn áætlar að kostnaður skattgreiðenda af fjármálakreppu nemi um 10% af vergri landsframleiðslu. Tilraun íslenskra stjórnvalda til að koma hér á óheftum markaðsbúskap mun því kosta skattgreiðendur um 146 milljarða króna. Það er sú upphæð sem ríkið mun innheimta á þessu ári í virðisaukaskatt og á að duga til að fjármagna útgjöld til félags- og tryggingamála auk menntamála að stórum hluta.
Endurreisnin sem bíður nýrrar ríkisstjórnar er eitt umfangsmesta og mikilvægasta verkefni stjórnvalda frá því grunnur var lagður að sjálfstæðu efnahagslífi hér á landi. Í skiptum fyrir lán á bankabók í New York hafa stjórnvöld skuldbundið sig til að fara eftir efnahagsstefnu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins sem felur m.a. í sér hátt vaxtastig til að ná fram fjármálastöðugleika.
Hátt vaxtastig hefur dýpkað fjármálakreppuna á Íslandi og tafið fyrir endurreisninni. Nýju bankarnir geta t.d. ekki birt efnahagsreikninga sína, þar sem rekstur þeirra er ekki lífvænlegur á meðan að vextir á innlánum hér á landi eru mun hærri en vextir af eignum þeirra erlendis.
Lægri vexti eða burt með AGS
Lækki vextir ekki á næstunni verður ríkisstjórnin einfaldlega að afþakka efnahagsráðgjöf Alþjóðagjaldeyrissjóðsins til að forða þjóðinni frá gjaldþroti. Óþarfi er að bíða í mörg ár eftir aðild að Evrópusambandinu til að ná fram vaxtalækkun hér á landi. Ríkisbankarnir geta einfaldlega tekið ákvörðun um að lækka vexti niður í 5% eða til samræmis við vaxtastig í öðrum löndum.
Á útrásartímabilinu jókst ójöfnuður meira hér á landi en annars staðar í Evrópu, m.a. vegna skattalækkana og rýrnunar skattleysismarka og vaxtabóta. Það voru því margir sem ekki nutu góðs af góðærinu og reyndu að bæta sér það upp með lántöku. Skuldsett heimili þurfa nú að taka á sig auknar byrðar í réttu hlutfalli við skuldastöðu þeirra.
Fyrstu aðgerðir stjórnvalda eftir bankahrunið fólust hins vegar fyrst og fremst í því að vernda hagsmuni fjármagnseigenda. Bankainnstæður voru tryggðar að fullu og eignir í peningamarkaðssjóðum ofmetnar. Aðgerðirnar kostuðu skattgreiðendur mikið fé, en urðu til þess að margir héldu ótrauðir áfram að eiga innstæður á bankareikningum.
Átta mánuðum eftir hrunið eru engin áform uppi um að jafna betur skuldabyrðar fjármálakreppunnar, þrátt fyrir að eftirspurn í hagkerfinu hafi hrunið vegna kjararýrnunar og aukinnar greiðslubyrði.
Íslenskt samfélag virðist því enn fast í gildum útrásarinnar sem birtast m.a. í skoðunum eins og hver er sinnar (ó)gæfusmiður. Gremja og reiði fer því vaxandi meðal þeirra sem misst hafa vinnuna, eru gjaldþrota og að kikna undan skuldabyrðinni.
Svigrúm til að jafna stöðuna
Ríkisstjórnin verður að grípa til aðgerða sem tryggja efnahagslega og félagslega velferð til að afstýra upplausn í samfélaginu. Efnahagsstöðugleiki tryggir ekki endilega velferð, því honum er hægt að ná við jafnt mikið sem og lítið atvinnuleysi.
Þegar einkabankarnir hrundu var Ísland í hópi 10 ríkustu þjóða heims og atvinnuþátttaka mest hér á landi samanborið við önnur OECD-lönd. Á Íslandi er meira svigrúm til þess að jafna vinnu, tekjur og skuldir en í flestum öðrum þjóðum/löndum ? sem farið hafa í gegnum fjármálakreppu.
Endurreisn íslensks samfélags snýst því fyrst og fremst um vilja til að umbreyta samfélaginu, þannig að sem flestir geti og vilji búa hér áfram. Ef núverandi ríkisstjórn grípur ekki til aðgerða með sanngirni, jöfnuð, kvenfrelsi og réttlæti að leiðarljósi verður hún aldrei neitt annað en síðasti kaflinn í sögu nýfrjálshyggjunnar á Íslandi.
höfundur er alþingiskona Vinstri grænna