Skipting byrðanna
Skapa þarf skilyrði fyrir jafnari skiptingu vinnunnar
Fyrir hinn almenna borgarar í Finnlandi snerist fjármálakreppan í byrjun tíunda áratugarins fljótlega um atvinnuleysi en ekki bankahrun. Atvinnuleysi fór upp í rúm 18% og fátækt varð viðvarandi vandamál. Flestir Finnar eru í dag sammála um að of þungar byrðar hafi verið lagðar á þá sem misstu vinnuna og fjölskyldur þeirra. Íslenski vinnumarkaðurinn er betur í stakk búinn til að takast á við fjármálakreppu en sá finnski var, vegna þess að hann er sveigjanlegri og atvinnustigið mun hærra hér við upphaf kreppunnar en var í Finnlandi.
Sveigjanleiki
Sveigjanleikinn birtist m.a. í lækkun raunlauna í samdrætti en þá hafa aðilar vinnumarkaðarins náð samstöðu um að hækka ekki laun í samræmi við verðbólgu til að tryggja hátt atvinnustig. Nýlegt dæmi er frestun á endurskoðun núverandi kjarasamninga. Auk þess berast nú fréttir af launalækkunum hjá bæði ríki og einkaaðilum. Það er því ljóst að aðlögun hagkerfisins mun ekki aðeins birtast í auknu atvinnuleysi heldur líka í lækkun launa. Á kreppuárunum í Finnlandi hækkuðu laun að meðaltali um 2%, þannig að fyrirtækin neyddust fyrst og fremst til að mæta minnkandi eftirspurn með uppsögnum.
Mikil atvinnuþátttaka
Annað sem einkennt hefur íslenskan vinnumarkað er hátt atvinnustig. Árið 2007 var hlutfall starfandi hér á landi langhæst meðal OECD landanna eða 85% samanborðið við 67%. Viðvarandi umframspurn eftir vinnuafli hér á landi hefur þrýst á fólk, sérstaklega á unga karla að fara út á vinnumarkaðinn að loknu grunnskólaprófi. Menntunarstig karla sem eru 65% atvinnulausra er því lægra en kvenna sem eiga ekki möguleika á jafnháum launum nema með því að mennta sig. Aukið atvinnuleysi karla í dag er því ákveðið tækifæri til að hækka menntunarstig þeirra.
Langur vinnudagur
Viðvarandi umframspurn eftir vinnuafli hefur líka verið mætt með lengri vinnutíma. Meðalfjöldi vinnustunda hefur verið hærri hér á landi en almennt gerist innan ESB en framleiðni á vinnustund hins vegar lægri. Á næstu árum mun efnahagsleg velferð byggjast í auknum mæli á getu okkur til að auka framleiðni. Mikilvægt er að fá aðila vinnumarkaðarins til samstarfs um að stytta vinnutímann, sérstaklega yfirvinnuna. Það verður hins vegar torsótt án hækkunar lægstu launa, þar sem margir vinna yfirvinnu til að hafa fyrir nauðsynjum. Reynsla Frakka af styttingu vinnutímans er að sveigjanleiki á vinnustöðum eykst og fleiri fá vinnu, þó fjölgunin sé ekki mikil.
Jafnari byrðar
Skapa þarf skilyrði fyrir jafnari skiptingu vinnunnar og jákvæðar væntingar atvinnulífsins með m.a. verulegri lækkun vaxta. Í fjármálakreppu verður verðbólguskot yfirleitt til þess að skuldabyrði heimila minnkar sem dregur úr krepputilhneigingunni. Íslenska verðtrygging leggur hins vegar alla byrðina af verðbólguskoti á lántakandann, þ.e. heimilin í landinu. Afleiðingarnar eru fleiri gjaldþrot heimila og meiri samdráttur í spurn heimilanna eftir vörum og þjónustu en ella hefði orðið. Afnám verðtryggingar og lækkun á greiðslubyrði heimilanna eru því mikilvægar aðgerðir sem fara verður í til að endurreisa atvinnulífið og tryggja störf. Auk þess er brýnt að varðveita störf sem þegar eru til í velferðar- og menntakerfinu. Þannig tryggjum við möguleika þeirra sem verða atvinnulausir til aukinnar menntunar og komum í veg fyrir stórfellda fjölgun þeirra sem þiggja atvinnuleysisbætur og búa við fátækt.
hagfræðingur og frambjóðandi VG í Reykjavík Suður.