Velferð að láni – en nú er komið að skuldadögum
Það ættu allir að vita hvernig kapítalisminn virkar. Fyrst er manni boðin ókeypis áskrift af einhverju á reynslutíma; síðan er manni boðið að borga fyrir aukin gæði og að lokum leggjast greiðslurnar á mann af fullum þunga. Þá er manni boðið að "létta greiðslubyrðina" með raðlánum sem í raun hafa í för með sér meiri kostnað.
Neysla í krafti lána er tiltölulega ný uppfinning og jafnframt dæmi um hugmyndaauðgi hins kapítalíska kerfis. Ef ekki væri fyrir hana mundi misskipting auðsins í samfélaginu blasa við þar sem sumir gætu keypt sér hluti sem aðrir hafa ekki efni á. Þá hefðu risið upp kröftug mótmæli, t.d. gegn því hvernig nánast allar skattabreytingar á undanförnum 10-15 árum hafa miðað að því að bæta stöðu fjármagnseigenda og hinna tekjuhærri á meðan 90% borga jafn mikið í skatt eða meira. Þá hefði verið mótmælt hvernig búið hefur verið í haginn fyrir stétt auðmanna til að hagnast umfram aðra en síðan átti allt að síga niður til almennings með lánalínum eftir tilbúinni forskrift Laffers og annarra hagspekinga.
Skuldsetningin var dúsa stjórnvalda til almennings í staðinn fyrir aukna misskiptingu. Allir áttu að geta keypt og verið neytendur; sumir á debet en aðrir á kredit. Þeir sem eru á kredit borga svona hinum fyrir þannig að misskiptingin eykst ennþá meir. Það fólk sem á minnst milli handanna greiðir í raun meira en aðrir fyrir sömu gæði í gegnum lánastofnanir.
Í stað þess að útrýma fátækt í samfélaginu er hún þannig falið. Fjölmennur hópur fólks gat látið drauminn um eigið húsnæði, betri menntun og þægilegt millistéttarlíf rætast um stund en var gert að greiða hann dýru verði, með reglulegum vaxtagreiðslum til fjármagnseigenda. Á þenslutímum gengur þetta svona fyrirkomulag upp til skamms tíma, en núna er sú bóla sprungin og skuldarar eru að kikna undan aukinni greiðslubyrði.
Þennan lærdóm má heimfæra upp á stærra svið. Þannig virkar kapítalisminn nefnilega líka gagnvart heilu þjóðunum. Fyrst fékk Ísland "allt fyrir ekkert" með EES-samningnum; síðan kemur í ljós að í honum felast miklar skuldbindingar en það er allt besta mál því að bankarnir eru að græða svo mikið. 80-90% landsmanna þegja því að það versta sem gæti gerst er að bankarnir hættu að stækka eða flyttu úr landi. Öðrum líkar þetta ekki en vei þeim sem heldur því fram að flutningur banka úr landi væri það besta sem gæti gerst eða að stærri bankar séu verri en smærri. Þá er maður sakaður um að vilja hverfa aftur til fornaldar eða hefja sjálfsþurftabúskap.
Samt var enginn sjálfsþurftabúskapur á Íslandi fyrir 1990; bara stöndugt og vel megandi samfélag; vel tengt við aðrar þjóðir en þó ekki "hnattvætt" í samræmi við kröfur alþjóðafjármagnsins. Hið íslenska samfélag fyrir 1990 hefði aldrei skuldsett sig upp fyrir haus - það er kannski þess vegna að Davíð, Geir, Valgerður, Ingibjörg Sólrún og önnur sambærileg stjórnmálaklón líta til þess tíma með hryllingi.
Núna er kostnaðurinn af hnattvæðingunni fallinn á okkur af fullum þunga en þá er brugðist við í anda kapítalismans; boðnar eru "lánalínur" og alþjóðlegar raðgreiðslur sem eiga að minnka greiðslubyrði en tryggja ennþá meiri útgjöld síðar. Stjórnmálamenn skuldbinda heilu þjóðirnar með þessum hætti, en þá þarf raunar að koma til "raflostsmeðferð" - leynisamningar og valdarán ríkisstjórnar frá þjóðkjörnum fulltrúum. Lýðræðið á Íslandi reynist ekkert öflugra heldur en í Rússlandi eða Bólivíu áður; enginn stöðvar ríkisstjórnina. Enda eru æði margir samsekir menn sem drottna yfir umræðunni og hafa hag af því að áfram verði haldið þagga niður í gagnrýnisröddum með öskrum og hávaða. Því miður virðast fjölmiðlar á Íslandi líta á það sem sitt meginverkefni.
Einstaklingar fá "björgunarpakka" frá ríkinu sem frestar gjaldþrotinu því að kerfið myndi hrynja ef fólk hætti að borga af skuldum sínum. Á endanum borgar fólk samt meira því að vextirnir hækka og það er dýrara að borga seinna. Og þjóðin öll semur við IMF um svipaðan "björgunarpakka". Kerfið sem orsakaði mismuninn er fest í sessi með tilheyrandi þöggunarorðræðu - IMF er nú EINI KOSTURINN eins og einkavæðing bankanna var það áður, eða EES-samningurinn eða allt hitt sem gerði það að verkum að Ísland er komið í þrot.
Hér má aldrei líta út fyrir eigin nafla. Hvernig komust Rússar úr skelfilegri efnahagskreppu 10. áratugsins? Hvað gerði Malasía? Hvað gerði Argentína? Nei, við lærum ekki af reynslu annarra þjóða, ekki frekar en við ætlum að læra af reynslu sögunnar. Það er ástæða fyrir því að ekki varð hrun á Íslandi fyrir öld Davíðs sem hófst 1991 - en stjórnvöld vilja banna okkur að læra af reynslu þess tíma.
Það er vakning á Austurvelli og öflugustu mótmæli gegn ríkisvaldinu frá því á dögum þorskastríðanna. Ríkisstjórnin er í fýlu og vill skipta út þjóðinni fyrir einhverja aðra. Meirihluti alþingis og fjölmiðlar hafna kröfunni um kosningar enda þótt líkur sé á því að hún njóti stuðnings meirihluta þjóðarinnar. Verður Ísland næsta tilraunaverkefni IMF án þess að þjóðin hafi nokkurn tíma verið spurð?