Stjórnmálamenn í fjötrum afneitunar
Dr. Hulda Þórisdóttir talar um mannlegt samfélag sem afsprengi aðstæðna og fjötraða skynsemi í Kastljósi RUV. Ég verð að játa að ég er ekki sátt við þá túlkun Huldu að hegðun hafi verið afsprengi aðstæðna í aðdraganda hrunsins þótt ég taki undir tilvitnun hennar um markmiðsdrifna hugsun og áhrif fjötraðrar skynsemi. Að lýsa manninum sem afsprengi aðstæðna er að draga hann niður á plan maursins sem drifinn er af eðliskvöt og stjórnast af aðstæðum. Ég hef í mínum rannsóknum stuðst við kenningar félagsmótunnar og hugrænnar félagsfræði og byggi á því að maðurinn sé skapandi félagslegra aðstæðna.
Jafnvel þótt skynsemi mannsins sé fjötruð vegna takmarkaðra upplýsinga og takmarkaðrar rökvísi vil ég ekki setja manninn niður á plan maursins. Vissulega bendir ýmislegt til þess að skynsemi forystunnar á Íslandi hafi verið ívið fjötraðri en gengur og gerist í siðmenntuðum samfélögum. Leyndarhyggja og atgervisskortur í stjórsýslunni vegna klíkuráðninga gæti hugsanlega aukið á fjötra skynseminnar innan stjórnmálakerfisins.
Fjötruð skynsemi er hugtak sem sótt er til sálfræðingsins Herbert Simon. Hann telfdi hinum fjötraða stjórnanda sem hefur takmarkaðar upplýsingar og takmarkað raunsæi gegn hinum hagsýna manni hagfræðinnar sem hámarkar ávinning sinn. Ambrose Bierse lýsir skynsemi mannsins sem „listin að hugsa og færa rök í ströngu samræmi við takmarkanir og getuleysi mannlegs miskilnings.“
Að tala um atferli sem afsprengi aðstæðna gefur skerta og villandi mynd af félagsmótun. Leita verður til Albert Bandura sem horfir á manninn sem þátttakanda og geranda í félagslegu samhengi til þess að skapa heilstæðari mynd af félagsmótun. Maðurinn er ekki einungis félagsmótaður heldur er hann líka félagsmótandi. Vissulega má orða það svo að samfélag sé afsprengi félagsmótunnar en það þýðir ekki að maðurinn áhrifalaus. Þetta á öðru fremur við þá sem gengt hafa forystuhlutverki hvort sem um er að ræða einstaklinga eða hópa.
Ég tel að gagnlegt sé að horfa á samfélagið út frá mörgum sjónarmiðum til þess að reyna að fá botn í það hvernig sé unnt að skapa betra samfélag. Þegar formgerð samfélaga er skoðuð má gera það frá sjónarmiði um forystu og fylgjendur. Forystan mótar stefnu og fylgjendur fylgja stefnu. Forysta er ekki staðbundið eða afmarkað fyrirbæri heldur dreifð á meðal þeirra sem vegna stöðu, ímyndar og löghelgunnar hafa aðstöðu til þess að afla skoðunum fylgi, hafa áhrif á gildismat og venjur. Almennt hefur forystan meiri upplýsingar, meiri áhrif og meiri völd heldur en þeir sem fylgja í kjölfarið.
Gerendur og þátttakendur í hruninu eru fjötraðir í eigin afneytun og trú á þá hugmyndafræði sem þeir hafa boðað. Einn „leiðtogana“ tók sér frí frá þingstörfum og taldi sér til málsbóta að hún hefði verið meðvirk í aðdraganda hrunsins. Ætla má af atferli hennar að hún telji sig umkomna að takast á við leiðtogahlutverk þegar hún kemur úr fríinu. Leiðtogi er sá sem er skrefi á undan, sá sem hefur áhrif og hvetur aðra til dáða. Meðvirkur einstaklingur er ágætt efni í fylgjanda en hann hefur ekki mannkosti leiðtogans sem leiða þarf umbætur í samfélagi sem óumdeilanlega þarf að endurmeta gildi sín.
Hegðun stjórnmálamanna og embættismanna hefur leitt fjórðung þjóðarinnar í fátæktargildru. Þessi fullyrðing byggir ekki á kenningum heldur er þetta mælanleg staðreynd. Það er líka mælanleg staðreynd að stjórnvöld hyggjast ekki leiðrétta eignartilfærslur sem færðu auknar eignir til fjármagnseigenda sem umbreyttust í skuldir annarra. Spilavítishegðun banka og lífeyrissjóða leyddi af sér gríðarlegt tap sem ungu fjölskyldufólki er nú ætlað að bera.
Ég tek undir orð Huldu Þórisdóttir að meta þurfi samfélagið kerfislægt en í þeirri skoðun þarf að hafa í huga að kerfi eru samsett úr minni kerfum og einingum og eru jafnvel hluti af stærri kerfum. Til þess að kerfi geti verið vel starfhæft þarf að skoða það frá mismunandi sjónarmiðum. Fyrst þarf að spyrja hvort kerfið skili ávinningi eða skaða í því formi sem það er og meta þá eiginleika með heildarhagsmuni í huga. En það þarf líka að spyrja hvort að hlutar þess séu í lagi og fjarlægja hluti sem valda tregðu eða misvægi.
Jakobína Ingunn Ólafsdóttir
Stjórnsýslufræðingur
Skrifa athugasemd