Eiga Álftnesingar að sameinast nágrannasveitarfélagi?
Álftnesingar fengu mánaðarfrest
Álftnesingum var kynnt mat á fjárreiðum sveitarfélagsins 17. desember s.l. Vandi sveitarfélagsins var málaður afar dökkum litum á fundinum og enginn annar kostur settur fram í stöðunni annar en að leggja niður sveitarfélagið með sameiningu, t.d. við Garðabæ. Samningur EFS og bæjarstjórnar gerir ráð fyrir um auknum álögum á íbúana, stórfelldum niðurskurði á þjónustu og mánaðar umþóttunartíma til að leita lausna á fjárhagsvandanum. Til að brúa þann tíma var miðlað fyrirframgreiðslu úr jöfnunarsjóði. Það er athygli vert að engin áhersla er á að hraða úrskurði um það hvort ríkinu beri skylda til að leiðrétta skarðan hlut sveitarfélagsins, í samræmi við þær kröfur sem fyrrverandi bæjarstjóri kynnti viðeigandi aðilum um vorið 2009.
Þetta sætir furðu því skýrslan, sem unnin var af þessu tilefni, sýnir fram á að greiðslur úr jöfnunarsjóði hafa ekki dugað til að jafna aðstöðu Álftnesinga miðað við nágrannasveitarfélögin síðan ákveðið var að grunnskólakennsla fyrir alla árganga færi fram í Álftanesskóla, þ.e. árið 2002. Samkvæmt landslögum ber ríkinu þó að jafna aðstöðumun sveitarfélaga til að sinna lögboðinni fræðslu. Reikniregla jöfnunarsjóðs sveitarfélaganna hefur ekki dugað til að jafna þann aðstöðumun sem er á Álftanesi, en rekja má uppsafnaðan fjárhagsvanda sveitarfélagsins að stórum hluta til útgjalda til fræðslumála. Mat jöfnunarsjóðsins ræður ekki við óvenjulega stöðu mála á Álftanesi, þ.e. hve hátt hlutfall íbúanna er á grunnskólaaldri og að tekjur sveitasjóðs eru einungis af útsvari og fasteignagjöldum af íbúðarhúsnæði. Í þessu sambandi er vert að minna á eftirfarandi ályktun, sem samþykkt var á fundi Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu í maí 2009: „Stjórn SSH telur ástæðu til að hraðað verði endurskoðun á reglum jöfnunarsjóðs og að gerðar verði leiðréttingar svo aðstöðumunur einstakra sveitarfélaga verði jafnaður enn frekar en nú er. Við endurskoðun reglnanna verði sérstaklega hugað að stuðningi við sveitarfélög með einhæfa tekjustofna og samfélög þar sem hlutfall barna og unglinga er hátt.”
Orsök fjárhagsvandans er því fyrst og fremst dæmalaust hröð fólksfjölgun á Álftanesi á undangengnum árum. Íbúafjöldinn hefur tvöfaldast fyrir hvern áratug frá 1970 og það kallar á öra uppbyggingu þjónustumannvirkja. Lengi hefur verið ljóst að útsvarsgreiðslur fasteignagjöld af íbúðarhúsnæði duga rétt fyrir hefðbundnum útgjöldum til fræðslumála og félagslegrar þjónustu. Þá er lítið sem ekkert afgangs til að byggja upp þá aðstöðu sem nútímafólki þykir sjálfsagt að sé til staðar í hverri heimabyggð. Fé þurfti til að stækka grunnskólann, byggja leikskóla og frístunda- og íþróttaaðstöðu og títtnefnda sundlaug, sem kom í stað ónýtrar laugar. Fyrst í stað var hægt að selja eignir, en það dugði skammt og leysir ekki rekstrarvanda sveitarsjóðs. Dæmið gengur einfaldlega ekki upp án annarra tekna, t.d. af atvinnuhúsnæði. Endurnýjun sundlaugar, sem að þriðjungshluta þjónar sem skólamannvirki er samt ekki óráðsía. Glæsileg sundlaug með góðri líkamsræktaraðstöðu eykur líkur á að hér byggist upp önnur þjónusta og atvinnustarfsemi, í þægilegu og aðlaðandi umhverfi innan höfuðborgarsvæðisins. Um þetta var enginn ágreiningur í bæjarstjórn árið 2007 og fagaðilar gáfu grænt ljós á framkvæmdina. Að halda því á lofti nú að sundlaugin sé orsök slæmrar stöðu sveitarfélagsins er mikil einföldun og þjónar þeim eina tilgangi að reyna að breiða dulu yfir langa sögu uppsafnaðs fjárhagsvanda.
Í grófum dráttum rakið jukust skuldir sveitarfélagsins úr 0,65 milljarða í 1,6 milljarð á s.l. kjörtímabili, eins og kemur fram í ársuppgjöri 2006, vegna ákvarðana og framkvæmda sem voru að mestu lokið er Álftaneslistinn tók við stjórnartaumunum. Skuldaaukningin var mest vegna stækkunar grunn- og leikskóla, stækkunar á sal íþróttahússins og kaupa á hluta lands undir miðsvæði. Árið 2007 urðu litlar breytingar á skuldastöðunni. Svo bætist við annar milljarður, fyrst og fremst vegna kaupleigusamnings við Fasteign ehf. á sundlaugarbyggingunni, byggingar vallarhúss, grunnframkvæmda vegna áformaðrar stækkunar grunnskólans og vegaframkvæmdar að þjónustukjarna á miðsvæði. Loks bólgnuðu skuldir sveitarsjóðs vegna gengisbreytinga í kjölfar bankahrunsins um enn einn milljarðinn. Vandinn er vissulega stór.
Breyting skulda og eigna Sveitarfélagsins Álftanes, frá ári til árs. Áberandi aukning skulda er afleiðing, og í takt við, öra fjölgun íbúa frá aldamótum. Breytingar í eignarstöðu skýrist af byggingu leikskóla, stækkun grunnskóla og íþróttamannvirkja. Eignir hafa verið seldar til að stemma stigu við uppsöfnun skulda. Markvisst var stefnt að uppbyggingu atvinnureksturs á Álftanesi til að fjölga tekjulindum, en við bankahrunið fóru þær áætlanir úr böndum. Sala lóða á miðsvæði var og er enn vænlegasta leiðin til að rétta stöðu sveitarsjóðs. Tölurnar eru fengnar úr endurskoðuðum ársreikningum og fjárhagsáætlun 2009.
Framtíðarsýn fyrir Álftnesinga
Mannvænt og fjárhagslega sjálfstætt samfélag á Álftanesi er samnefnari þeirra markmiða sem Álftaneslistinn kynnti fyrir sveitarstjórnarkosningarnar 2006 og í tillögum um skipulag er tekið mið af sérstöðu Álftaness á höfuðborgarsvæðinu. Álftnesingar geta státað af mörgu góðu í þessum efnum. Hér er góður grunnskóli, tónlistaskóli og leikskólar. Þess utan er mikil gróska í fjölbreyttu félagsastarfi, sem sveitarstjórnin hefur hvatt til með samstarfssamningum og öðrum fyrirgreiðslum. Á nesinu eru stór opin landsvæði umhverfis byggðarkjarnann, fjöldi tjarna og víðáttumikil og lítt röskuð fjara. Umhverfið stendur undir miklu fuglalífi. Til Álftaness má rekja fjölmarga þræði í sögu lands og þjóðar, frá þjóðveldi til lýðveldis, m.a. til Bessastaða sem var um aldir aðsetur fulltrúa konungsvaldsins og þar var líka vagga sjálfstæðisbaráttu og vísindarannsókna á Íslandi. Bæði náttúran og sagan hefur mikið aðdráttarafl og það liggur beint við að nýta þessa sérstöðu og styrkja í sessi, um leið og reynt er laða að atvinnustarfsemi sem samrýmist framtíðarsýn Álftnesinga um sveit í borg. Margir sjá tækifæri í þeirri staðreynd að árlega koma milli 60 og 100 þúsundir ferðamanna í skipulögðum ferðum út á Álftanes, aðallega til að sjá Bessastaði.
Að mati ráðgjafaþjónustu KPMG, sem birt var í viðskiptaáætlun sem unnin var fyrir Samtök áhugafólks um menningarhús (SÁUM), má hafa góðar tekjur af þjónustu við ferðamenn ef tilhlýðileg aðstaða er byggð. Sérstaða sveitarfélagsins gæti þannig gagnast samfélaginu fjárhagslega og jafnframt orðið hvati fyrir íbúana til að fara vel með það sem nesið hefur upp á að bjóða. Álftaneslistinn hefur beitt sér fyrir því að umrædd áætlun nái fram að ganga og ítrekað kynnt hana fyrir stjórnvöldum til að sækja þaðan liðsinni. Viðkvæðið hefur verið að það sé ekki spurning hvort, heldur hvenær hugmyndin komi til framkvæmda. Auk kynningar á Bessastöðum og sögu þjóðarinnar fyrir ferðamenn, er áformað að reka safnakennslu fyrir skólanemendur yfir vetramánuðina, gera út á listsýningar og bjóða aðstöðu til veislu- og ráðstefnuhalds.
Stuðla má að framgangi þessa alls með því að sýna frumkvæði í samræmi við yfirlýsta stefnu. Umhverfisvænar áherslur í sveitarfélaginu og rétt kynning laðar gjarnan að fyrirtæki sem eru tilbúin til að taka þátt í og styðja það að framtíðarsýnin verði að veruleika. Arkitektasamkeppnin um nýtt skipulag miðsvæðis, sem Álftaneslistinn hlutaðist til um, var skref í átt að framangreindum markmiðum. Þar er gert ráð fyrir staðsetningu menningar- og náttúruseturs, ásamt þeirri grunnþjónustu sem þarf að vera innan seilingar þar sem atvinnustarfsemi kemur sér fyrir. Þess utan var gert ráð fyrir að valin svæði verði vernduð til frambúðar, til að tryggja sérstöðu Álftaness á höfuðborgarsvæðinu.
Umræddar hugmyndir falla vel að gildandi aðalskipulagi fyrir Álftanes og eru líklegar til að styrkja rekstur sveitarfélagsins þegar til langs tíma er litið. Snilldin við þessi áform er að meðan umhverfið er haft í hávegum er ekki verið að spilla neinu, heldur leita lausna til að bæði megi njóta og vernda. Stefnubreyting og aðgerðir til að gott samfélag þróaðist í enn betra samfélag voru löngu tímabærar. Nú þegar yfirvofandi er sameining Sveitarfélagsins Álftaness við eitthvert nágrannasveitarfélagið er mikilvægt að glata ekki þeirri sýn Álftnesingar höfðu mótað sér um mikilvægi nærumhverfisins. Ef semja á um sameiningu er aðalatriðið að tryggja ásættanlega stefnu í þessum efnum, meðan póstnúmerið skiptir litlu máli.
Vert er að minnast þess að sameining breytir í sjálfu sér engu um þá staðreynd að samfélagið á Álftanesi er ekki rekstrarlega sjálfstæð eining og verður það heldur ekki án þess að nefndum forsendum verði breytt. Eðlilegt er að spyrja: Hver vill taka við ómögum og ef einhver, þá hvers vegna? Skondið er að hugsa til þess að aðeins er liðin rúmlega öld frá því að Álftaneshreppi var skipt upp í tvö sveitarfélög, Bessastaðahrepp og Garðahrepp. Ástæðan þá var fyrst og fremst að losa landeigendur undan skyldu sveitarsjóðs til framfærslu á fólki sem hafði sest að í Hafnarfirði og hafði þar aðeins vertíðarbundna vinnu við fiskverkun, sem auðvitað var ekki haldið á lofti á þeim tíma. Hver skyldi raunveruleg ástæða áforma um breytingar nú vera?
Uppgjöf eða vilji og dugur
Engar útfærðar hugmyndir, aðrar en þær sem Álftaneslistinn kynnti fyrir síðustu sveitarstjórnarkosningar, hafa verið lagðar fram um hvernig Sveitarfélagið Álftanes skuli gert fjárhagslega sjálfstætt. Nú vinna fulltrúar Sjálfstæðisfélagsins og Margrét Jónsdóttir að tillögum um að leggja niður nánast alla þjónustu við íbúana, aðra en þá sem er lögboðin, jafnframt því að hækka álögur og gjöld. Tillögurnar virðast þjóna þeim eina tilgangi að Álftnesingar eygi engan annan kost en að leggja árar í bát og biðla til Garðbæinga um að taka við forræði samfélagsins og oki sínu. Sama myndlíkingin á við um fyrrnefndan hóp sem steig fram á völlinn og lýsti sér sem starfhæfum meirihluta! Ég trúi því samt ekki fyrr en ég tek á því að Álftnesingar séu þær lyddur að samþykkja slíka uppgjöf.
Uppbygging hæfilegrar atvinnustarfsemi er sem fyrr það sem koma þarf til að samfélagið standi undir kröfum nútíma samfélags. Góð byrjun væri að samþykkja verndun Skerjafjarðar innan marka sveitarfélagsins og festa þannig í sessi markmið þeirrar viljayfirlýsingar sem umhverfis- og menntamálaráðherra, ásamt bæjarstjóra Álftaness, skrifuðu undir 8. apríl 2009. Í viljayfirlýsingunni er kveðið á um stuðning ráðuneytanna við uppbyggingu og rekstur upplýsinga- og þjónustumiðstöðvar fyrir væntanlegt verndarsvæði á Álftanesi. Jafnframt væri ráð að hætta þrasi og sameinast um það sem jákvætt er, í stað þess að ógilda gerða samninga um framkvæmdir á miðsvæðinu og draga þannig úr líkum á að á nesinu þróist fjárhagslega sjálfstætt samfélag sem getur sinnt óskum íbúanna. Oft hefur verið vísað í óskir sveitunganna með orðunum „sveit í borg” og nú er aðkallandi að verja þann draum.
Í lokin er áréttað að ekki var flanað að neinu í því sem meirihluti Á-lista kom til leiðar. Starfað var samkvæmt stefnuyfirlýsingum og fagaðilar fengnir til að meta í hverju tilfelli hvort kostnaðarsöm áform og framkvæmdaráætlanir samrýmdust hagsmunum sveitarfélagsins og fjárhagslegri getu áður en endanlegar ákvarðanir voru teknar. Eins og víðast voru viðmiðin önnur árið 2007. Vel færi á því að tillögur um hagræðingar í rekstri sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu yrðu metnar á jafn faglegan hátt –– bæði fjárhagslegur ávinningur og gæði borin saman við samþykkt markmið. Ef leggja á niður Sveitarfélagið Álftanes ætti að skoða kosti þess að sameina skipulag og rekstur alls höfuðborgarsvæðisins. Innlimun samfélagsins á Álftanesi í eitthvert nágrannasveitarfélagið breytir litlu í því samhengi sem tillagan um sameiningu hefur verið stillt og hætt við að afleiðingin verði að litið verði á nesið sem kjörið svæði fyrir þéttingu byggðar o.s.frv. í skjóli frekari hagræðingar. Ég hvet Álftnesinga og aðra sem er annt um að varðveita það sem nesið hefur að bjóða fólki á höfuðborgarsvæðinu til að spyrna við fótum.
Mikilvægt er ......
- Að Álftnesingar og aðrir sem verða spurðir um ótímabæra sameiningu Álftanes við eitthvað nágrannasveitarfélagið hafni öllum tillögum um sameiningu og krefjast þess í stað að fyrst verði gert samkomulag um sameiginleg framtíðaráform og áætlun samþykkt um hvernig að þeim áformum verði staðið – óásættanlegt er að kjósa fyrst um samruna og sjá svo til um framhaldið.
- Að ríkið komi til móts við sanngjarna kröfu um jöfnun aðstöðu til lögbundinna fræðslumála á Álftanesi, áður en tillaga um að leggja niður sveitarfélagið verður lögð fram til afgreiðslu.
- Að samið verði um aðkomu ríkisins og lán afskrifuð sem rekja má til uppsafnaðs vanda vegna framangreinds brests á jöfnunargreiðslum, afleiðingar hækkunar á höfuðstóli þeirra lána í kjölfar bankahruns og sannanlegs kostnaðar vegna þess gjaldþrots sem sveitarfélagið fékk ekki umflúið af framangreindum ástæðum.
Myndin sýnir fjölda íbúa á Álftanesi frá 1965 til 2005 og skreytingin sýnir annars vegar línulega framvinduspá ef ekki er gripið í taumana og hins vegar þróun skv. markmiðum Á-listans. Teikning B.K.