Engin manneskja er ólögleg!
Á morgun, miðvikudaginn 6. janúar, er tveimur mönnum gert að mæta fyrir héraðsdóm Reykjavíkur vegna þess að þann 4. júlí 2008 hlupu þeir inn á flugbrautina í Keflavík og stöðvuðu flugvél sem var við það að takast á flug. Ástæðan fyrir verknaði þeirra var að inni í flugvélinni sat Paul Ramses, flóttamaður frá Kenýa, sem senda átti til Ítalíu og þaðan aftur til Kenýa - landsins sem hann upphaflega flúði. Í kjölfar flugvallarhlaupsins vakti mál Pauls gríðarmikla athygli. Honum til stuðnings voru haldin dagleg fjöldamótmæli við Dómsmálaráðuneytið, undirskriftasafnanir settar af stað og þar fram eftir götunum. Á endanum kom Paul aftur til Íslands og er hér enn í dag.
Staða flóttamanna hefur þó langt því frá breyst til batnaðar frá því að mál Pauls náði hæstu hæðum. Enn í dag eru flóttamenn bókstaflega geymdir á gistihúsi í Keflavík þangað til hérlend yfirvöld taka ákvörðun um mál þeirra - þegar þau ákveða að fara út með ruslið, eins og Haukur Már Helgason orðaði svo vel í grein sinni hér á Smugunni fyrr í vetur: „Ruslið er gat á heiminum í þeim skilningi að það sem hefur verið fært yfir þessi mörk, í ruslið, á þaðan í frá ekki að láta bæra á sér á heimilinu. Hvort það verður urðað, brennt eða endurunnið gildir einu, bara að það snúi ekki aftur.“
Ragna Árnadóttir, dóms- og mannréttindamálaráðherra beitir fyrir sér lögum og reglum sem rökum fyrir ómanneskjulegri stefnu stjórnvalda gagnvart flóttamönnum. Flóttamenn eru ítrekað sendir til Grikklands vegna þess eins að íslenska ríkið má gera það, getur það og af því að önnur ríki gera það.Vegna þess að fyrir ríkinu vega lög þyngra en líf - alveg eins og fyrir auðvaldinu vegur fjárhagslegur gróði þyngra en líf og fyrir Hitler vóg kynstofn aría þyngra en líf.
Ragna segir að ákvarðanir um brottvísanir séu ekki geðþóttaákvörðun hennar og ætlast til þess að þar með sé málinu lokið og hún geti farið að sinnaöðrum efnum, lögum samkvæmt. Og þetta virðast margir taka undir. Það er sorglegt að vafra um umræðusíður og verða vitni að bókstafstrú fólks á þeim lögum og reglum sem valdhafar beita fyrir sér. Það sannar svo vel hversu sterkt taumhald ráðandi afla er á fólki.
Lögin eru sett og þeim fylgt eftir af valdhöfum. Ef lögum er ekki ögrað, þau dregin í efa og rökrædd, þá verður til alræði. Nú vilja eflaust einhverjir grípa inn í og minna á að það sé alltaf hægt að skipta um stjórnvöld; í það minnsta á fjögurra ára fresti sé hægt að skipta um þá sem setja lögin og framfylgja þeim. Það er alveg rétt. En valið stendur um nákvæmlega ekkert. Í dag sitjum við undir valdi ríkisstjórnar sem samkvæmt pólitískri hugmyndafræði ætti að standa eins langt frá þeirri ríkisstjórn sem var við völd síðustu tuttugu árin, og mögulegt er. Samt sér engan mun á.
Og þar liggur hundurinn grafinn. Vandamálið sem við - þau sem látum líf flóttamanna okkur varða og álítum þau ekki óæðri en líf annarra - glímum við, liggur svo miklu dýpra en í stefnu hverra stjórnvalda fyrir sig. Það er ekki einungis íslenska ríkisstjórn sem fer út með ruslið og ætlast til þess að það hverfi henni fyrir sjónum. Síður en svo!
Grundvallargallinn liggur í menningunni sem við búum við. Innan hennar rúmast andstæðar fylkingar - hægri og vinstri - en allt handan þeirra er ómögulegt og óhugsanlegt. Menningin byggir á grunngildum sem eiga sér afar fátæklegar stoðir ef þá einhverjar. Hinn svonefndi eignarréttur tryggir t.d. eignarhald manns á efnislegum og veraldlegum hlutum, dýrum og jafnvel öðrum mönnum – og tryggir þeim sem eiga eignir, örugga málsmeðferð innan réttarkerfisins. En á sama tíma viðurkennir hann ekki frelsi, lífs- og tilverurétt þess eða þeirra sem verða að eign einhvers. Eignarrétturinn erþar með fyrst og fremst kúgunartæki gegn því lífi sem ekki situr hæst í valdapýramída menningarinnar.
Að sama skapi byggir menning okkar á viðurkenningu á réttmæti þjóða og ríkja. Og hún byggist á réttmæti vegabréfa og landamæra sem sjaldnast eiga sér náttúrulegar forsendur heldur verða til og breytast eftir því í höndum hverra völdin eru og hversu sterk staða valdhafanna er hverju sinni.
Landamærin skipta fólki, sem náttúrulega á ekkert við hvort annað að sakast, upp í fylkingar, sem svo er fylgt eftir með kerfisbundinni kennslu á því að landamærin og allt sem þeim tilheyrir sameini fólk innan þeirra en skapi óvild utan þeirra. Afrakstur kennslunnar er þjóðerniskennd, svo þjóðremba, svo rasismi.
Einungis innan þessarar gjörspilltu menningar getur manneskja orðið ólögleg. Hvernig getur annars eins náttúrulegt fyrirbæri og líf manneskju orðið henni sjálfri til óþæginda? Aðeins innan þessarar menningar er manneskju ekki leyft að standa jafnfætis á jörðinni sem hún fæddist á, óháð reglustrikudregnum línum valdhafa, heldur er hent á milli staða af handhöfum valdsins og meðfarin sem ópersónulegur og óæðri tölustafur innan skrifræðis þeirra stofnanna sem halda uppi menningunni.
Og aðeins innan þessarar menningar verður atvik á borð við flugvallarhlaupið gert að glæp og gerendur þess að glæpamönnum. Ef málin tvö - hunsun á lífsrétti flóttamanna annars vegar og flugvallarhlaupið hins vegar - eru borin saman verður það síðarnefnda gjörsamlega meinlaust.
Mennirnir tveir eru ákærðir fyrir húsbrot og að raska flugvallaröryggi. En hvaða önnur líf en sín eigin settu þeir raunverulega í hættu? Nákvæmlega engin! Dómsmálið er til þess eins gert að gefa fordæmi fyrir því að fólk sem staðsetur líf ofar lögum og hegðar sér í samræmi við það fái harða refsingu fyrir vikið. Þannig á að koma í veg fyrir að yfirvöldum sé veitt mótspyrna.
Snemma í vetur voru þrjátíu flóttamenn, sem bresk stjórnvöld höfðu vísað úr landi og aftur til heimalandsins Íraks, endursendir til Bretlands sökum mistaka í skrifræðinu. Búið var að fljúga með þá heimshornanna á milli en þeir sendir aftur til baka vegna þess að líf þeirra sem slíkt er metið lægra en lagabókstafurinn og skriffinska kerfisins. Svona er markvisst gert lítið úr mannslífum og fólk gert ómennskt sökum uppruna síns, félagslegrar stöðu, pólitískra deilna og annarra vandræða sem það sjálft hefur lítið sem ekkert um að segja eða gera.
Annað dæmi um hvernig líf flóttamanna er fótum troðið er mál Henry Turay, flóttamanns frá Sierra Lione, sem hefur verið í felum hér á landi síðan um miðjan nóvember og segist ekki ætla að koma úr felum fyrr en honum er veitt hæli hér á landi eða að mál hans verði í það minnsta tekið upp. Að Smugunni undanskilinni hafa íslenskir fjölmiðlar gjörsamlega hunsaðtilkynningar frá talsmanni hans og látið eins og hann sé ekki til. Svo við höldum okkur við sömu myndlíkingarnar: eins og hann sé rusl sem búið er að fara út með. Og það er alls ekki ólíklegt að þessi þöggun á máli hans eigi rætur sínar að rekja beinustu leið til ríkisstjórnar Íslands. Því minna sem fjallað er um málefni flóttamanna, því auðveldara eru fyrir stjórnvöld að láta eins og þeir séu einfaldlega ekki til.
Ef við sem manneskjur lítum á málefni flóttamanna, viðurkennum mennsku þeirra, og ef við gefum okkur þá forsendu að allt líf eigi rétt á sér, er það alveg á hreinu að brottflutningur á flóttamönnum héðan úr landi er brot á mannréttindum. Ekki samkvæmt lögum heldur samkvæmt okkar eigin mennsku, siðferði og virðingu fyrir lífi. Til þess þurfum við ekki að persónugera málið; þurfum ekki að hafa vingast við flóttamenn, eða þekkja nöfn þeirra og útlit. Við þurfum aðeins að átta okkur á því að menning sem setur lagabókstafinn ofar lífi er meingölluð menning.
Það er aðeins innan þessarar menningar sem það er þörf á einhverju í líkingu við hugtakið mannréttindi. Það er fyrst og fremst þessi menning og undirstoðir hennar sem brjóta á manneskjum og öðru lífi. Hugtök á borð við mannréttindi hafa orðið til vegna þess að menningin býður upp á ólögmæti manneskjunnar. Aðeins með niðurbroti þessarar menningar verður raunverulegum lífsréttindum náð.
Slagorð nýlegra mótmæla hljómar hærra en nokkurn tíma áður: Engin manneskja er ólögleg!
Og öllu heldur: Ekkert líf er ólöglegt!