Að kasta brynjunni
Byrjum á byrjuninni. Þetta er einhvers konar viðtal og líka einhvers konar hugleiðingar um The Good Heart Dags Kára. Um bíómynd sem virkar svo glettilega einföld að hún verður eilíflega misskilin, enda ljóðrænn einfaldleiki oft of flókinn fyrir yfirborðsfulla bíóumfjöllun í leit að skúbbi, skandulum og eiginhandaráritun á diktafóninn.
Byrjum aftur á byrjuninni. Tvær hendur. Sem opna kattamat, hella megninu í skál sem hvítur kettlingur mænir löngunaraugum á. Myndavélin leitar upp, við sjáum útigangsmanninn Lucas (Paul Dano), sem gæðir sér á því sem er afgangs af kattamatnum. Þetta er upphafssena The Good Heart og við vitum strax að Lucas er með hjartað á réttum stað, enda koma dýrin oftast upp um innræti okkar.
Enda er kettlingurinn ekki eina dýrið í myndinni. „Menn forðast oftast í lengstu lög að vera með dýr og börn í kvikmyndum og þegar ég var búinn að skrifa inn slatta af dýrum las framleiðandinn minn handritið og eina kommentið sem hann kom með var: Þú ert búinn að skrifa inn svona mikið af dýrum, af hverju skrifarðu ekki önd líka inn í þetta?“ segir Dagur Kári mér og bætir við: „Ég segi ekki að það hafi verið hefnd ... en eftir þetta skrifaði ég önd inní handritið. Önd sem spilar svo mjög stórt hlutverk. Og þótt það hafi ekki verið meðvitað þá reynist hlutskipti Lucasar og andarinnar merkilega svipað.“ Og öndin sýnir sannkallaðan stórleik í erfiðu hlutverki. En hvernig var að leikstýra henni? „Það var frábært, mesti fagmaður sem ég hef kynnst. Það er mikilvægt að það sama gerist í mörgum tökum í röð og hún gerði alltaf það sama. Kom mér mjög á óvart, þetta var ákveðinn stressfaktor en hún stóð sig rosalega vel,“ segir leikstjórinn um þessa miklu fagönd.
Myndin sem Tom Waits lék ekki í
Lucas lýsir sér einmitt á einum stað í myndinni sem dýri, honum hafi einfaldlega mistekist að lifa sem manneskja og hafi því endað á götunni. „Þar sem Lucas lítur á sig sem dýr frekar en manneskju þá reynir hann að lifa samkvæmt því. Lifa bara eftir eðlisávísun og kúplar sig út úr samfélaginu til þess að þurfa ekki að díla við manneskjur sem eru mengaðri í sinni hegðun.“
Þeir Paul Dano og Brian Cox leika aðalhlutverk myndarinnar, hinn hjartahreina Lucas og hinn geðvonda Jacques. En lengi áttu þeir Ryan Gosling og Tom Waits að leika aðalhlutverkin. Hverju hefði breytt ef þau plön hefðu gengið eftir? „Ég held það hefði orðið gjörólík mynd og eftir á að hyggja er ég mjög feginn að ég fékk þessa leikara. Vegna þess að það er mjög erfitt að gera Tom Waits ósympatískan, um leið og hann birtist þá elskar maður hann. Það er mjög mikilvægt fyrir myndina að maður hati Jacques í byrjun, en svo smám saman fer manni að þykja vænt um hann,“ segir Dagur Kári blaðamanni sem er lífsins ómögulegt að vera illa við Brian Cox, hversu ruddalegur sem hann kann að vera. „Eins með Paul Dano, hann hefur þetta sakleysi og þennan hreinleika í sinni útgeislun og áru sem Ryan Gosling hefur ekki. En það er eins og kvikmyndir finni sér farveg og ég er alveg á því að þetta hafi átt að fara svona.“
Faglegt pöbbarölt
En þótt Dano og Cox séu skráðir í aðalhlutverk þá mætti engu að síður alveg eins segja að Ostrubarinn (House of Oysters) hans Jacques leiki aðalhlutverk myndarinnar. Bar þar sem sagan brakar í hverri gólfflís og fastakúnnarnir eru hluti af innréttingunni. „Barinn var byggður í vöruskemmu úti í Héðinshúsi. Því miður þurftum við að rífa hann að tökum loknum, þetta var æðislegur bar og það vantar akkúrat svona bar á Íslandi. Hér er enginn bar sem er með einhverja sögu, enginn slitinn bar sem er hokinn af reynslu. Við gerðum tilraunir til þess að koma honum upp einhvers staðar en það fannst ekki rétta húsnæðið.“
Jacques er greinilega ekki skemmdur af vanþroska íslenskrar barmenningar, enda útskýrir hann nafngift barsins á þá leið að áður en hann keypti húsnæðið hafi verið þar ostrubúð. „Og það síðasta sem má gera við bari er að breyta nafninu.“ „Það er ótrúlegt hérna á Íslandi hvernig menn þurfa alltaf að byrja frá byrjun og það sem stóð fær aldrei að standa áfram og í barrekstri á Íslandi eru eigendaskipti svo ör og alltaf þurfa menn að henda öllu út og byrja allt upp á nýtt,“ segir Dagur Kári um þessa skammsýni íslenskra bareigenda – og kannski skammsýni ráðamanna allra í gróðæri og kreppu liðinna ára.
En það lá vitaskuld mikil rannsóknarvinna á bak við Ostrubarinn í myndinni. „Þessi bar er sambland af amerískum dive-bar og frönskum bar. Og það var í mörg ár sérstakt áhugamál mitt og Hálfdáns leikmyndahönnuðs að þræða svona bari og safna hugmyndum. Við þræddum alla bari í New York og sönkuðum saman upplýsingum. Barinn var á endanum sambland af tveimur börum sem eru til í New York, við tókum arkítektúrinn úr einum bar og fílinginn úr öðrum. Ég er ekki mikið fyrir að vinna rannsóknarvinnu en í þessu tilfelli get ég fullyrt það að það var ekkert fúsk.“
Dagur og Luis
Sagan af Luis Bunuel er hægt og rólega að verða standardinn í þeirri viðtalahringekju sem Dagur Kári lendir óhjákvæmilega í út af myndinni. Sagan um það hvernig Bunuel skilgreinir bari í ævisögu sinni sem „dimman, svalan stað þar sem karlmaðurinn geti komið og drukkið í einrúmi.“ Dagur heillaðist að hugmyndinni, sem var honum þó afskaplega framandi í fyrstu.
„Venjulega tengir maður bari við það að sósíalísera og hitta fólk, meðal annars að hitta fólk af gagnstæðu kyni. Svo fór ég með þetta í dálitlar öfgar, einmitt þessi bar er ákveðin friðhelgi karlmennskunnar, tilveru karlmannsins.“ Þessar hugmyndir um gamaldags karlmennsku – og jákvæðar og neikvæðar hliðar hugmyndarinnar, rétt eins og þess samfélags og bræðralags sem er að mestu liðið undir lok, voru mér hugleiknar þegar ég hafði nýséð myndina. Það og skorturinn á sambærilegu kvenkyns hugtaki og sú spurning hvar línan kynni að liggja á milli karlmennsku og karlrembu. Kannski í orðunum sjálfum, mennsku og rembu, remba reynir að leika, ýkja það sem hún heldur vera mennsku.
En núna finnst mér forvitnilegra hvernig Dagur Kári lýsir aðalpersónunum tveimur strax í kjölfarið: „Þeim er stillt upp sem algjörum andstæðum; annars vegar hinum unga manni, berskjölduðum og hreinum, og hins vegar hinum lífsreynda manni sem er búinn að brynja sig gegn veröldinni.“ Og mann rennur í grun að kannski sé Dagur Kári, sem óneitanlega virkar sakleysislegur að mörgu leyti, að máta sig við gamla meistarann Bunuel. Samband þeirra og lífsnauðsyn þess að kasta brynjunni minnir líka á Himinn yfir Berlín (Der Himmel Über Berlin), munurinn er bara sá að þar kastar engillinn brynjunni og verður dauðlegur – en það reynist Jacques og hans ónýta hjarta lífsnauðsynlegt að kasta sinni ryðguðu kaldhæðnisbrynju. En báðum myndunum tekst einhvern veginn að finna verndarengilinn í okkur öllum, öll erum við hvort öðru lífsnauðsynleg, jafnvel þegar samskiptin virðast aðeins kumpánaleg og þögul að karlmanna hætti. Og já, núna er ég viljandi loðinn til þess að gefa ekki of mikið upp um endinn.
Persónurnar mætast á miðri leið, Jacques þróar lífsleiða, kaldhæðni og jafnvel grimmd með Lucasi á meðan Lucas afvopnar Jacques. Og eftirá-greining mín á Degi Kára sem sakleysislega Lucasar-staðgenglinum sem aðlagar sig að ókunnugu umhverfi virðist passa ágætlega við bíóævintýri hans, sem spannar aðeins þrjár myndir í fullri lengd, en jafn mörg tungumál og jafn mörg lönd.
„Að gera kvikmynd á Íslandi er dálítið eins og að vera í pönkbandi og að gera kvikmynd í Danmörku er dálítið eins og að vera í sinfóníuhljómsveit. Ef maður er í pönkbandi getur maður saknað ákveðins skipulags og þess að fá greitt fyrir vinnuna sína og þar fram eftir götunum, ef maður er að spila í Sinfóníuhljómsveit þá er allur strúktúrinn til staðar en maður saknar rokkelementsins. Mér finnst langbest að vinna á Íslandi því hér er einhver orka sem ég finn hvergi annars staðar, þrátt fyrir mjög erfið skilyrði hefur maður á tilfinningunni að það sé hægt að leysa allt. Láta hlutina gerast – en því er ekki að heilsa í Danmörku og þaðan af síður í Ameríku. Allt sem maður hefur ekki skipulagt og beðið um með löngum fyrirvara, það er ekki hægt að fá.“ Og ranghalar Hollywood-kerfisins voru ein af ástæðum þess hve myndin tók langan tíma í vinnslu. „Þetta var alveg ný veröld sem þurfti að læra á. Allir þessir milliliðir og afætur sem töfðu ferlið oft á tíðum.“
Slowblow, hljómsveit Dags Kára og Orra Jónssonar, gerir tónlistina fyrir allar hans myndir en núna er hann þó að vinna að tónlist í annarra manna myndir, nánar tiltekið Brim, næstu mynd Árna Óla Ásgeirssonar (Blóðbönd). En eftir það tekur óvissan við, rétt eins og Lucas í upphafi The Good Heart veit hann ómögulega hvaða stíg hann á eftir að feta næst. „Það kemur mér svolítið á óvart hvað ég er óviss með framtíðina, hvað það eru margir möguleikar og hvað ég á erfitt með að gera upp á milli þeirra. En mér finnst það ekki erfitt, heldur frekar þroskandi og jákvætt. Nú er ég búinn að gera þrjár myndir sem eru mjög ólíkar en eiga líka mjög margt sameiginlegt, og það er engin tilviljun að maður segir að allt sé þegar þrennt er. Mér finnst ég vera búinn að loka einhverjum kafla og er ekki búinn að finna út hvernig sá næsti verður.“