Merkasta bók aldarinnar?

15.12.2008 9:15 Bækur

Nýja Ísland eftir Guðmund Magnússon er líklega merkilegasta bók sem að komið hefur út á íslensku á þessari öld. Eitt af því sem er merkilegt við hana er einmitt það að í raun er ekkert nýtt sem að kemur fram í henni. Samt veitir hún betri innsýn í íslensk þjóðfélag undanfarin áratug en nokkur önnur.

Um 1990 kom út bókin Á slóð kolkrabbans: Hverjir eiga Ísland eftir Örnólf Árnason. Þar hélt höfundur því fram að um 14 fjölskyldur ættu Ísland í raun, með bakhjarl sinn í Eimskipafélaginu. „Samsæriskenning,“ sögðu margir. Það kom síðar í ljós að ekki aðeins var þetta dagsatt, heldur fór það kerfi brátt að riða til falls. Árið 1999 gaf Óli Björn Kárason út bókina „Valdablokkir riðlast,“ þar sem hann lýsir þeim miklu breytingum sem urðu á íslensku viðskiptalífi á 10. áratugnum með einkavæðingunni. Óli er þar í klappliði frjálshyggjumanna, en sá síðar að sér. Það er nefnilega merkileg staðreynd að eftir því sem að frjálshyggjan náði lengra fram að ganga og meiri sátt virtist verða um hana meðal almennings, því meiri efasemdir höfðu margir af þeim sem best þekktu til um hana. Líklega naut frjálshyggan hvað mestra vinsælda undanfarið ár, einmitt á sama tíma og vandamál hennar voru að koma í ljós.

Það sem bók Guðmundar hefur þó fyrst og fremst framyfir aðrar álíka bækur er hvað hún er aðgengileg. Guðmundur skrifar í afar læsilegum stíl og kann vel að segja dæmisögur inn á milli sem að halda athygli hins almenna lesanda. Sem sagnfræðingur hefur hann ekki lagst mikið í frumrannsóknir, heldur hefur flestar sínar upplýsingar úr fjölmiðlum. En það er einmitt það sem að gerir bókina svo þarfa. Mikið af því sem nú er í umræðunni hefur í raun legið uppi á borðum allan tímann. Það er bara svo í heimi dagblaða og kvöldfrétta að heildarmyndin týnist oft, fólk sér ekki skóginn fyrir trjánum. Það er því nauðsynlegt að einhver taki saman aðalatriðin og máli heildarmynd, sem er einmitt það sem Guðmundur hefur gert.

Það er einnig merkilegt að hið íslenska góðæri stóð í raun ekki nema í um fimm ár. Það var kreppa frá 1988-95, síðan hófst góðæri en það varð aftur samdráttur 2001. Þó að þræðirnir gangi aftar eru það fyrst og fremst einkavæðing bankanna 2003 og afleiðingar þeirra sem við erum nú að súpa seiðið af. Því er hollt að líta um öxl og sjá hversu hratt hlutirnir geta breyst. Í góðærinu heyrði maður til dæmis oft hluti eins og „listamenn hafa alltaf leikið í auglýsingum.“ Samt var það einmitt nýtilkomið að svo margir gerðu það. Ekkert ástand er nokkurn tímann varanlegt.

Löstur Guðmundar er kannski helst sá að hann á það til að sjá íslenskt samfélag fyrir 1995 í rósrauðum bjarma, lýsir því svo að þar hafi allir menn hafi verið jafnir. Vissulega voru hér stéttaátök fyrr á tímum, en eigi að síður er það rétt að jafnréttishugsjónin var þá ekki langt undan. Þær breytingar á hugarfari þjóðarinnar sem hann bendir á eru jafn raunverulegar og þær eru ofboðslegar. Lýsingarnar á því hvernig fámenn yfirstétt hefur sölsað undir sig landsbyggðina vekja hreint og beint óhug. Það merkilega er að ef þessi yfirstétt hefði verið aðeins minna gráðug hefði hún ef til vill getað ráðið Íslandi í 100 ár eða meira. En hún var svo hamslaus að hún keyrði allt í koll á aðeins fimm árum.

Bókinni var líklega ætlað að lýsa því þjóðfélagi sem var til þegar hún var skrifuð, og var af mörgum kallað „Nýja-Ísland.“ Nú er það þjóðfélag horfið, og enn nýrra Ísland tekið við. Bókin er því strax orðin söguleg heimild, frekar en samtímalýsing. Hún er þó ekki síður nauðsynleg. Það er mikilvægt að minna sig á að sama hversu miklir þrengingartímar nú ganga í hönd, þá skulum við ekki gráta góðærið um of. Þegar allt kom til alls kom fátt gott út úr því.

Senda grein