Auglýst eftir nýju orði yfir jöfnuð
„Mér þykir það miður en ég get ekki sagt margt fallegt um Finnland, því ég er ekki svo ástfangin af Finnlandi. [...] Ég held að annað fólk geti ekkert lært af Finnum,“ sagði Sofi Oksanen í viðtali á DR2. Líklega rithöfundur sem telst ekki góð landkynning í hefðbundnum skilningi? Eða má kannski læra af þessum Finna smá hreinskilni, óþol á þreytandi þjóðrembu og eins þeirri þörf að setja höfunda og listamenn í dilka eftir því hvaðan þeir koma frekar en hvað þeir skrifa (rétt eins og ungir Sjálfstæðismenn sem virðast dauðhræddir við alla dagskrárliði sem ekki koma beina leið frá Ameríku)?
Hún kemst þó varla hjá því að vera landkynning í dag, enda dagurinn sem hún fékk norrænu bókmenntaverðlaunin fyrir bókina Hreinsun. Hana hef ég enn ekki lesið sökum vankunnáttu í Finnsku, en bókin kemur út bæði á ensku og íslenksu (í þýðingu Sigurðar Karlssonar sem þýddi tvær finnskar bækur fyrir síðustu jól) seinna á þessu ári. Ég tók þó viðtal við hana þegar hún var á leið hingað á bókmenntahátíð í fyrra, hún þurfti að skreppa til Chornobyl fyrst að skoða aðstæður – en kom svo aldrei á bókmenntahátíð sökum veikinda, þótt ég efist um að geislavirknin hafi ráðið þar mestu, enda Úkraínumenn staðið sig vel í að hreinsa svæðið í kringum kjarnorkuverið gamla. En það væri ekki verra að fá hana bara í haust í staðinn.
Oksanen er finnsk-eistnesk, móðirin er Eistnesk. Og það er þessi móðurarfur sem hefur fylgt henni, hlutskipti kvenna jafnt í kapítalisma sem og kommúnisma, vestan megin og austan Kirjálabotns. Fyrsta skáldsaga Oksanen var Kýr Stalíns, sem sótti nafn sitt til ógæfu eistneskra forfeðra hennar. Kúin sú ku vera geit, en Eistlendingar sem fluttir voru til Síberíu á fimmta áratugnum kölluðu Síberíu kú Stalíns. Um nokkuð langsóttan eistneskan brandara er að ræða, en á meðan löng hefð er fyrir kúabúskap í Eistlandi fullyrtu öll áróðursplögg Sovétmanna að sovéskar kýr væru þær bestu í gervallri veröldinni. Og þegar Eistar komu til nyrsta hluta sovétsins og sáu bara geitur nefndu þeir geiturnar kýr Stalíns til „heiðurs“ áróðursmaskínunni. Umfjöllunarefni Oksanen er þó ekki aðallega geitakýr, heldur átröskun og skrifræðisleg kúgun Sovétsins í Eystrasaltslöndunum, þar sem eistneskar konur eru aðalpersónur. Oksanen fór úr einni röskun yfir í aðra í næstu bók, Baby Jane fjallar um kvíðaröskun.
En það var þriðja bókin, Hreinsun (nafnið vísar í hreinsanir Stalíns), sem virkilega kom Oksanen á bókmenntakort heimsins, eins og Norðurlandaverðlaunin eru endanleg staðfesting á. Hún gerist á tveimur tímaplönum, á fimmta áratug síðustu aldar og í byrjun þess níunda, og fjallar um örlög eistnesku þjóðarinnar og það kynslóðabil sem hrun Sovétsins skapaði. Oksanen var fjórtán ára þegar Sovétið hrundi 1991, hún mundi það vel enda hafði hún ferðast þangað mikið, en finnskir jafnaldrar hennar höfðu jafnvel gleymt flestu og því þótti henni brýnt að skrifa um efnið fyrir þá.
Hrun Sovétríkjanna segir Oksanen þó ekki bara hafa verið kerfishrun, það hafi líka verið hrun orðræðu, orða sem voru eyðilögð. „Þau eyðilögðu þau jafnaðarstefnuna. Þegar þú reynir að tala um jafnaðarstefnu eða málefni kynjanna þá kemstu oft ekkert áleiðis í Eystrasaltsríkjunum, flestum er sama, telja þetta ekki mikilvægt málefni. Það er að hluta til út af því að Sovétríkin voru, opinberlega, land jöfnuðar. Raunveruleikinn var vitaskuld allt annar, en það var hinn opinberi áróður. Þannig að orðið jöfnuður er ekki mjög jákvætt lengur, við verðum að finna upp nýtt orð yfir jöfnuð og skylda hluti,“ segir hún og bætir við: „Ég er að vinna í því.“
Ásgeir H Ingólfsson
Skrifa athugasemd