Hugurinn er frjáls
Einar Þór Karlsson dæmir Dóttur mæðra minna eftir Sindra Freysson
Nýjustu bók Sindra Freyssonar; Dóttir mæðra minna, er skemmtilegt að lesa, ekki einungis því hún er fyndin því hún er líka flott og margslungin – og, ekki síst, snertir við lesandanum. Sagan kviknar út frá raunverulegum atburðum og er afleiða Flóttans (bókar Sindra sem kom út 2004). Ein af aukapersónum í þeirri sögu, hin 17 ára Kristín Eva Kröger frá Ísafirði, er aðalpersóna og sögumaður í Dóttir mæðra minna. Hún er handtekin á Ísafirði af Bretum kvöld eitt í júní 1941 og færð, ásamt fleirum, í fangelsi í London. Þar er hún lokuð inni en þó líkaminn sé fanginn er hugurinn frjáls, eins og hún segir sjálf í bókinni, og þannig segir hún sögu sína og sinna.
Kristín Eva er líka mjög meðvituð sem sögumaður og talar mikið um að hún sé að segja sögur og smíðar orð. Sindri beitir því bragði að gæða hana meira viti og innsæi en við má búast af 17 ára barni á þessum árum, þó hún sé um leið hræddur, ráðvilltur og feiminn unglingur sem er að breytast í konu (mér varð hugsað til stráks á líku reki; Holden Caulfield). Að vísu er hún vel lesin og hefur séð flest allar kvikmyndir sem hafa ratað vestur á firði á þessum árum og getur það skýrt hvernig hún spinnur upp sögu sem minnir á Sweeney Todd þegar, í einu af bráðfyndnum atvikum, hún lýgur að forvitnum samfanga sínum um ástæðu þess að konurnar frá Íslandi eru í fangelsi.
Vísanir og umsnúningar af því tagi eiga þátt í að gera bókina skemmtilega, en ekki frekar en hugur Kristínar er bundinn eru þau bundin við samtíma hennar eða fyrri tíð. Í afar skondnu samhengi er vísað til David R. Reuben (Woody Allen). Þegar Kristín Eva er að afgreiða framtíðarhorfur sínar á Ísafirði, verður manni hugsað til Simpsons persónunnar Apu Nahasapeemapetilon sem í lífskreppu leggur sig í lífshættu í leit svara en fær bara innihaldslausa frasann sem hann sjálfur notar hversdagslega: „Thank you, please come again“ og pönkarinn Paul Westerberg skýtur inn orðum. Þetta líka eru ekki bara vísanir og umsnúningar á stangli heldur fléttast og tengjast eins og þegar Kristín sjálf æpir, eins og besti pönkari: „Guð blessi kónginn. Sleikið hann.“ Og styrkir þá hugmynd sem lesandinn gerir sér af huga Kristínar, gerir hana trúverðuga - heilstæða.
Annarskonar vísanir, sögulegar, til dæmis í jólavopnahléið í fyrstu heimsstyrjöldinni og loftárás Zeppelin flugskipa á Hull festa söguna í tíma, raða atburðum niður. Gera sannlegri sögu Kristínar, sem hún byggir á reynslu sinn og því sem hún hefur heyrt frá öðrum og bætir með ímyndunaraflinu. Lesandinn veit, og Kristín sjálf er dugleg að minna hann á, að svona gerðist sagan ekki, en það er samt sannleikur í henni.
Þannig má segja að þó Sindri hafi valið þá leið að nota fyrstu persónu frásögn í bók sinni þá er Kristín Eva ekki bundin af því. Hún skyggnist ekki mikið inn í huga annarra persóna en hún leyfir sér að lýsa heimi þeirra, lífi þeirra. Hún færir hugsanir sínar í tal til lesandans, lætur þær flæða fram, enda er hennar persóna þannig. Hún lýsir sjálf hvernig hugur sinn starfar ekki ólíkt og skáldið Virginia Woolf gerði; hugur hennar er sístarfandi, á fullri ferð, hugsanirnar svífa eða kafa. Virginia er líka persóna í sögunni, bæði beint, örstutt þegar rætt er um dauða hennar, og óbeint, í Veru, vinkonu Kristínar Evu í fangelsinu, sem eins og Virginia er með geðhvörf og segir sögur af mikilli list. Andi Virginiu virðist líka svífa yfir Kristínu Evu, bæði hvað varðar þemu og frásagnarhátt.
Þá er það sterkur leikur hjá Sindra hvernig hann skiptir bókinni í kafla, þar sem stuttir kaflar bregða upp lifandi myndum af atburðum í ævi persóna og enn styttri kaflar eru eins lesnir af ljósmynd, eins og kafli 170 sem dregur upp harmræna mynd af ævi Rósu, annarrar móður Kristínar Evu. Eða í kafla 121 sem er allt í senn óhugnanleg, hrollvekjandi og falleg mynd af því þegar bátur ferst.
Dóttir mæðra minnaer bók sem lesendur geta notið, ekki bara sögunnar eða að sökkva sér niður í hana eða þegar þeir stöðvast í lestrinum til að lofa þeim hugsunum sem kvikna við hann að hefjast á loft, heldur til að tala um. Dóttir mæðra minna er ein af þeim bókum sem er ekki lokið þegar maður er búinn að lesa hana. Þetta er ærið verk.
Einar Þór Karlsson
bókmenntafræðingur og kennari
Skrifa athugasemd