Hallgrímur Úlfars
Umfjöllun Jóns Torfasonar um Hallgrím eftir Úlfar Þormóðsson
Skáldsaga Úlfars Þormóðssonar um Hallgrím er ekki ævisaga passíusálmaskáldsins, gerð eftir „bestu heimildum” eins og stundum er tekið til orða. Þetta er skáldsaga, rituð af mikilli íhygli þar sem ævi skáldsins og atburðum á öld hans er fylgt ár frá ári. Bókin er ekki tilraun til að segja „hina endanlegu sögu” Hallgríms Péturssonar heldur mögulega ævi merkilegs manns. Höfundurinn lifir sig inn í ævi Hallgríms og túlkar hana og tekst vel að þvo heilagleikann og helgisvipinn af honum.
Maður er orðinn nokkuð vanur sögulegum skáldsögum þar sem höfundur reynir að endurskapa það samfélag sem hann er að lýsa, þrautnýtir heimildir, lagar orðfæri og frásagnarhátt að því sem ætlað er að hafi tíðkast á þeirri eða hinni öldinni og reynir að endurskapa persónurnar í líkingu við það sem menn halda að fólk hafi verið, lifað, hugsað á umræddum tíma. En þetta er ekki aðferðin í bók Úlfars þótt hann sér vel að sér um sautjándu öldina og þrautkunnugur á söguslóðunum, einkum Suðurnesjum. Persónurnar eru frekar nútímamenn en 17. aldar menn, hugsa að minnsta kosti mjög oft að vorrar tíðar hætti. Og vandamálin, sem við er að glíma, eru vandamál okkar tíma ekki síður en 17. aldar manna. Galdrafár 17. aldar, sem nokkuð er til umræðu í bókinni, á sér margar og illar hliðstæður á vorum dögum. Átök kreddufestu og frjálsar hugsunar eða forvitni um alheiminn takast á nú eins og þá. Glímt er við sorg og sjúkdóma eins og nú og brugðist við með svipuðum hætti. Hallgrímur heggur til legstein yfir dóttur sína á sama hátt og við reisum ástvinum okkar minningarmörk. Holdsveikin var hræðilegur sjúkdómur en á vorum dögum glíma menn við alnæmi, sem allir óttast, að ekki sé nú minnst á svínaflensu. Loks er hin eilífa glíma við guð, almættið, Júdas, synd og sekt, tilgang lífsins og það dót allt saman. Það má því segja að í bókinni sé tekist á við algild mannleg vandamál en jafnframt sögð þroskasaga manns. Þrátt fyrir margs konar raunir og erfiðleika sögupersónanna er mikil birta yfir sögunni sem stafar mikið af því hvað hún er skemmtilega skrifuð, samræður líflegar og náttúrulýsingar magnaðar.
Samt snart það mig nokkuð í byrjun bókar hvað sagan er nútímaleg að orðfæri og frásagnarhætti og maður var um tíma nokkuð óviss hvert höfundurinn væri að fara. En það skýrist þegar maður fer að átta sig á aðferðinni. Varðandi orðfæri þá lætur Úlfar Brynjólf biskup t.d. nota orðið „berklar” þótt almennt sé talið að sveitungi minn frá Holti, Guðmundur Magnússon læknaprófessor, hafi myndað orðið í lok 19. aldar. Og róðrarmaður á Suðurnesjum er að bisa við að finna upp „handfæravindu” um miðja 17. öld og þá skellti ég nú upp úr. Víða tekst höfundi að mynda óvænta sýn með þessari aðferð, að skoða 17. öldina svona gagngert með augum 20. aldarinnar.
Sumt er raunar með miklum ólíkindum í bókinni. Hallgrímur er mjög bráðþroska í frásögninni, kemst ungur til annarra landa en á furðu auðvelt með öll tjáskipti og léttur fararsjóður virðist ekki hindra hann mjög í að koma sér áfram. Fyrstu kynni Guðríðar og Hallgríms eru býsna sérstök og hestur Hallgríms, Biskupsrauður, verður allra hesta elstur og vel það. Samskiptin við S. Kempeler í Oxford eru líka hin undarlegustu. Sama er að segja um örlög kolamokarans sem Hallgrímur kynntist í Glukstad. Ýmislegt fleira mætti til tína af slíku tagi en hafa ber í huga að þetta er skáldsaga en ekki „raunsæ” ævisaga.
Ævi Hallgríms er viðburðarík, hann er hagleiksmaður mikill, kemst fyrir tilstyrk Brynjólfs biskups Sveinssonar í skóla í Kaupmannahöfn og á þar að líkindum völ á að stunda fræðastörf. En við kynnin af Guðríði Símonardóttur tekur ævi hans nýja stefnu svo hann flyst til Íslands og verður fátækur útróðrarmaður árum saman. Síðar taka við prestsstörf á Hvalsnesi og í Saurbæ á Hvalfjarðarströnd þar sem honum var þremur öldum eftir andlátið reistur mikill minnisvarði eins og öllum er kunnugt. Fyrir utan Guðríði Símonardóttur er Brynjólfur biskup Sveinsson mestur örlagavaldur í lífi Hallgríms og eiga þeir langar samræður í gegnum alla bókina eftir að Brynjólfur kemur fyrst við sögu.
Þótt ævi Hallgríms sé forvitnileg um margt þá er ekki nema hálfsögð sagan því hann er innblásið skáld og er einn af rauðu þráðunum í bókinni hvernig Hallgrímur þróast sem skáld og hvernig hann notar skáldgáfu sína. Mér finnst Úlfari takast afar vel að lifa sig inn í hugarheim skáldsins þegar hann er að yrkja sín merkustu kvæði. Rímur yrkir Hallgrímur og flytur jafnóðum yfir félögum sínum í verinu. Mörgum tækifærisvísum Hallgríms fylgja þjóðsögur og notar Úlfar þær sumar og bregður nýju ljósi á margar þeirra. Það er ekkert víst að lýsing Úlfars á tilurð ljóðsins „Allt eins og blómstrið eina” eða passíusálmanna sé „rétt” en hún er mjög sennileg. Það er merkilegt hvað Úlfar, einn fárra Íslendinga sem hefur verið dæmdur fyrir guðlast, hefur lifað sig fast inn í hugmyndaheim sálmaskáldsins. Við lesturinn kinkar maður kolli og hugsar með sér að svona hafi þetta nú líklega gerst.
Úlfar hugar ekki aðeins að skáldskapariðkunum Hallgríms heldur veltir fyrir sér viðtökunum, hvernig kveðskapur Hallgríms breiðist út munnlega mann frá manni eða í uppskriftum hans og annarra. Þá er skemmtilega lýst viðbrögðum Hallgríms þegar hann sér passíusálmana í fyrsta sinn á prenti og saknar fjórða erindis í fimmtánda versi.
Bókin er á stundum skrifuð í ákveðnum hálfkæringstón sem kemur fram strax í fyrstu setningunni: „Guðmundur Hallgrímsson var einn fárra Skagfirðinga sem aldrei höfðu sérð draug.” Víða koma líkar setningar úr penna Úlfars. „Hann hefur alla tíð verið stórhuga í smásálarskap sínum, prófasturinn” er Hallgrímur eitt sinn látinn segja og samskipti Hallgríms og Eyjólfs sonar hans eru kostuleg, t.d. má nefna samræður þeirra á bls. 499.
Bókin er löng, rúmar 600 blaðsíður og ekkert áhlaupaverk að hefja svo langan lestur. Á köflum var maður að velta fyrir sér hvort ekki mætti stytta bókina eitthvað en reyndin er sú að það er ekki auðvelt því hver kafli er þáttur í þroskasögu skáldsins. Þegar upp er staðið fer mann að langa til að lesa meira, óskar þess að sagan væri lengri. Að lestri loknum varð raunin sú að ég saknaði kvöldstundanna með bókinni.