Blindir fá Sjón

28.7.2009 19:33 Bækur

Celidonius hét maður sem fæddur var blindur áður en sjálfur Jesús gaf honum sjón. Því var löngu tímabært að Celedonius þessi gæfi út Síðustu ljóðabók Sjóns, sem kom út síðasta vetur. Bókin kemur fljótlega í kjölfar heildarljóðasafns skáldsins (Ljóðasafn 1978-2008) og það má segja að hún sameini súrealisma Medúsuáranna og skýrleika nýjustu bókarinnar, Söngs steinasafnarans.

Fyrir óinnvígða er þó rétt að rifja stuttlega upp kveðskap Sjóns, með öllum þeim einföldunum sem slíkt hundavað bíður uppá. Sjón var kornungur þegar fyrsta ljóðabókin, Sýnir, kom út – aðeins sextán ára gamall – og átta árum seinna var skáldið orðið 24 ára og ljóðabækurnar 8. En áðurnefnd Medúsuár níunda áratugarins eru vissulega hans frjóustu sem ljóðskáld (enda fóru skáldsögurnar síðar að taka meiri tíma) og þar eru höfundareinkenni hans hvað sterkust, myndrænn náttúru-súrealismi með vænum skammt af greddu og pönki áranna rétt áður en múrinn féll. Bækurnar tvær sem fylgdu á tíunda áratugnum voru hins vegar enn tilraunakenndari, manni flýgur jafnvel í hug að þær hafi verið tilraunastofa þar sem hann kokkaði upp nýjar uppskriftir fyrir skáldsögur og lagatexta. En Söngvar steinasafnarans eru hins vegar í mörgu aðgengilegasta bók Sjóns, merkingarbærari og skýrari en gamli súrealisminn. Það væri ekki rétt að segja að dulvitundin víki fyrir rökhugsun, en vogarskálarnar hafa færst úr stað.

En ljóðin sem Celidonius bíður upp á eru öllu merkingarbærari (eða skiljanlegri?) og agaðri súrealismi en Medúsubækur Sjóns, þótt það sé meiri svipur með Medúsuljóðunum en þeim nýjustu. En hversu góð er hún?

Hún er að mörgu leyti sundurlaus eins og ljóðabóka er oft siður, þreytandi kvöð sjálfstæðra ljóða að þurfa ávallt að sitja stillt og prúð í bók, stundum við hlið ljóða sem eru þeim ekki samboðin. „hljóðbylgjur skuggasafnarans“ sýndist mér í fyrstu hreint frábært ljóð, þangað til ég áttaði mig á því að það væri tvær síður og sú síðari dregur ljóðið töluvert niður. En ljóð á borð við „eldhúsborð“ og „þungir brauðmolar“ eru fyrirtaksljóð, alveg skuldlaust. Það fyrra magnað uppgjör við andleysi góðærisins og það síðara bregður upp hreint meistaralegri mynd:

við sátum úti á svölum
og reyktum sígarettur
köstuðum stubbunum fram af
svo þeir þöktu götuna

og krakkarnir úti bjuggu
til engla í hrúgunni
og hrópuðu:

vindlar handa litlum börnum!

eins og við
höfðum reiknað með

gáfum þeim nöfn
áður en þau hurfu
í öskuna

Vissulega má hér einnig finna óttalegan leirburð, eins og t.d. „í forstofu sveinbjörns“ sem er mörgum klössum slakara en önnur ljóð bókarinnar. Eins má finna ljóð sem virka tilgerðarleg og helst eins og lélegur brandari á kostnað Sjóns – sem gæti virkað ágætlega ef það væri meginþema bókarinnar, en svo er þó alls ekki, hér er mært frekar en stælt.

Ljóðið „höfuðmauk“ er raunar ákveðinn lykill að bókinni, en því líkur með þessum orðum:

úrvals hráefni
en kokkurinn
treinar aldrei nautnirnar
og leggur allt í einn pott

En naglasúpan er engu að síður ágætlega bragðgóð þrátt fyrir að maður hefði viljað leyfa stöku bita. Öllu augljósari lykill að bókinni er raunar lokasíðan, þar sem fyrst koma orðabókaskilgreiningar á orðunum „gamall“ og „sjón“ og síðan ritunarsaga bókar sem mun hafa verið ort „á stuttum tíma í draumi þann fjórða desember tvöþúsundogátta eftir neyslu átta kaffibolla og tuttuguogþriggja sígarettna í herbergi troðfullu af silfurskottum ljóðabókum sjóns úrklippum úr morgunblaðinu íslenskri orðabók og farsíma sem hringdi aldrei þakka þeim sem trufluðu mig ekki þakka sjón fyrir textana“. Það kæmi ekkert á óvart að meðal moggaúrklipnanna væri viðtal sem undirritaður tók við Sjón fyrir Lesbókina fyrir tæpum tveimur árum, „Verkjapillur gegn dauðanum.“ Að minnsta kosti er Síðasta ljóðabók Sjóns á vissan hátt framköllun á þessum orðum skáldsins:

„Ég þigg minn ljóma frá forverum mínum, skáldum fyrri alda, maður reynir að flytja áfram það litla ljós sem maður getur endurvarpað af hinum gömlu stóru, því þeir eru ennþá volgir eins og segir í öðru ljóði þarna. Þetta er einhvers konar boðhlaup, skáldskaparlistin. Maður er allt í einu komin með eitthvert kefli í hendurnar – og svo bara hleypur maður. Það eru svo margir sem hafa haldið á keflinu áður, þeir eru eldurinn hvers ljóma maður ber áfram. Þetta er gamli ólympíueldurinn, það var kveikt bál einhvers staðar fyrir hundruðum þúsunda ára og vonandi bjarmar eitthvað af því ennþá.“

Langur eftirmáli

En auðvitað skrifaði Celedonius ekki þessa bók. Það vissum við öll, enda búinn að vera dáinn í tæplega tvöþúsund ár ef hann var þó nokkurn tímann til (enda Biblían varla öruggasta heimildarit mannkynssögunnar). Og þeir sem þekktu til grunaði sjálfsagt fljótlega þá kumpána Arngrím Vídalín og Jón Örn Loðmfjörð. En sá grunur breytir því ekki hversu mikilvæg blekkingin er bókinni, konseptið fellur um sjálft sig um leið og höfundarnir guggna á því að taka leyndarmálið með sér í gröfina.


Og andskoti var þrekið lítið, Arngrímur gerir fyrst játningu hér á þessu spjallborði og seinna fylgja bloggfærslur, fyrs frá Jóni Erni og svo frá Arngrími. Játning Arngríms kallast að vísu nokkuð skemmtilega á við mál litla DV-mannsins sem þá hafði verið nýlega í fjölmiðlum, en bloggfærslurnar eru í sannleika lítið meira en hefðbundin heimtufrekja listamanna sem vilja ekki bara athygli fjölmiðla, heldur krefjast hennar og telja sig eiga heilagan rétt á henni, hvað svo sem dynur á í veröldinni annað.

Líklega. En þó má með góðum vilja líka skoða þetta væl sem fullkomnun gjörningsins, kyndilberarnir þurfi á einhvern hátt að drepa í eldinum og kveikja nýjan, skvetta sýru í andlit forveranna svo þeir blindist. Eins kann þetta að vera tilraun til þess að gera skáldskapinn gagnvirkan og ritdómara meðvirkan. Flestir ritdæmendur (þessi hér meðtalinn) vildu ekki dæma verkið fyrr en þeir hefðu litið betur í ljóðabækur Sjóns og fengu þessu sneið frá Arngrími: „Nei, herra minn trúr! Ég get ekki ritdæmt bækur eftir Ingibjörgu Haralds, ég hef ekki lesið Sigfús Daðason!“ En hversu miklum áhrifum sem Ingibjörg hefur orðið fyrir frá Sigfúsi á hún ennþá eftir að skrifa Síðastu ljóðabók Sigfúsar. Titillinn Síðasta ljóðabók Sjóns hreinlega kallar á að ljóðasafnið allt sé lesið, hvort sem það er svo góð hugmynd eður ei.

Jón Örn lýsir klípunni ágætlega hér: „Verður textaendurvinnsla aldrei neitt annað en framlenging á verkunum sem hún hrærir í? Verður síðasta ljóðabók Sjóns aldrei neitt meira en línur eftir Sjón sem við stálum? “ Jú, hún getur vissulega orðið meira, miklu meira ef vel er gert. En þegar bent er í eina átt er ekki nema eðlilegt að forvitnir lesendur kíki bak við hornið.

Þá er einn möguleiki enn, að hér hafi þeim félögum tekist – án nokkurrar aðstoðar frá fjölmiðlum – að túlka hvernig fjölmiðlum tekst oft og iðullega að skrumskæla alla list með orðræðu sinni, fjarlægjast kjarnann með hverjum dálksentimetra. Eini munurinn sá að fyrst fjölmiðlarnir hirða ekki um það þá gera þeir það sjálfir, listin orðin háð skrumskælingunni, sirkusnum.

En líklegast eru þeir félagar bara að væla. En það fyrirgefst, þar sem þeir skrifuðu svo helvíti fína ljóðabók.

Senda grein