1. maí kaffi 2009
Ræða sem ekki var haldin
Þetta erindi átti að flytja á baráttudegi verkalýðsins. Það að minnsta kosti sjötta ræðan sem margir viðstaddir hefðu þá þurft að hlýða á, sérlega þeir sem komu í kaffi Vinstri grænna frá Austurvelli, að loknum misvinsælum ræðuhöldum verkalýðsleiðtoga úti í rigningunni. Því var ákveðið að skera ræðuna við trog og birta frekar á prenti.
Baráttudagur verkafólks á Íslandi er haldinn við óvenjulegustu aðstæður á Íslandi í seinni tíð. Stórkapítalisminn sem öllu réði árum saman, var langt kominn með að ræna sjálfstæðinu frá íslenskum almenningi. Eftir hrun var fólki svo gefið langt nef, með þvættingi um að einstaklingar ættu sökina en ekki stefnan.
Hátíðahöldin á Austurvelli í vor og kallast á við byltingu Íslendinga í vetur. Fólkið sem leiðtogarnir kölluðu „ekki þjóðina“ og skrílinn og stóð þar í í meira en tuttugu laugardaga í röð, var mætt aftur 1. maí. Það var beinlínis hátíðlegt að vera skríll og „ekki þjóð“ aftur.
1. maí er í þetta skiptið baráttudagur skrílsins sem var rændur eftir eldgamalli uppskrift, en með nýjum og stórvirkum aðferðum kapítalismans. ( sem síðustu árin böðlaðist á samfélaginu eins og stærstu Kárahnjúkavinnuvélarnar á náttúrunni .) Kokkabækur stórkapítalismans voru vinsælli á Íslandi en annarsstaðar á Norðurlöndum. En nú vill fólk ekki bera byrðarnar fyrir forréttindaliðið lengur. Það vill skipta gæðunum öðruvísi, en gert var á Íslandi ofsagróðans. Þolinmæðin er þrotin, en það eitt og sér skapar ekki réttlátt þjóðfélag.
Þátttaka almennings er nauðsyn
Samstaða launþega, lífeyrisþega í landinu og allra þeirra sem vilja velferðarþjóðfélag á Íslandi er nú lífsnauðsyn. Bjartur í Sumarhúsum er bestur á bók, en slæmt skálkaskjól fyrir þá sem eru svo sjálfstæðir Íslendingar að þeir treysta sér ekki til að hlusta á alþjóðlegan baráttusöng verkalýðsins.
Samstaða með verkalýðsleiðtogum er þó víðs fjarri eins og glöggt kom fram í viðbrögðum við ræðu forseta ASÍ á Austurvelli 1. maí. Þar var ekki bara verið að púa á forseta Alþýðusambandsins fyrir það sem hann sagði, heldur var púað á hann líka fyrir að hann skyldi yfirleitt hafa úthlutað sjálfum sér að flytja hátíðarræðu þennan dag. Ekki bætti úr skák að forsetinn skyldi enn einu sinni halda umdeilda og margtuggna framboðsræðu sína til Evrópusambandsins, vel vitandi að þar væri á ferð viðkvæmt samningsatriði ómyndaðrar vinstristjórnar. En hvað sem því taktleysi leið voru þeir sem púuðu á Gylfa Arnbjörnsson ekki allir anarkistar eða ung vinstri græn. Forsetinn var ekki aufúsugestur á Austurvelli þennan dag.
En vondir verkalýðsleiðtogar á ofurlaunum er samt slæm ástæða fyrir því að sýna ekki samstöðu á baráttudegi alþýðunnar. Þeir voru allir kosnir og eina leiðin til að losna við þá er að kjósa þá ekki aftur, jú og kannski púa á þá ef þeir eru ekki að standa sig. Það virðist þó ekki hafa haft djúp áhrif á forseta ASÍ sem telur bæði málefnaáherslur sínar og launakjör í besta lagi.
Fyrsti maí hefur sennilega alltaf verið meiri hátíðisdagur almennings annarsstaðar á Norðurlöndum en á Íslandi. Aldrei man ég eftir því í Noregi að nokkur maður þar léti út úr sér að þetta væri dagur fyrir vinstriöfgamenn og byltingarsinnaðan skríl. Fólk fór einfaldlega í sparifötin og hélt upp á daginn með glæsibrag og fjölmennti í bæinn.
Hér hefur andrúmsloftið verið annað. Margir telja að þessi dagur sé fyrir verkalýðsleiðtoga og róttæka vinstri menn. Sjálfir sitja þeir heima, sammála um að verkalýðsforystan sé ekki að standa sig. Launþegar spyrja sig of sjaldan hvort sinnuleysi þeirra sjálfra eigi þátt í að launabaráttan gengur ekki vel. Síðustu árin hefur mikið verið kvartað yfir því að þurfa að vera í verkalýðsfélagi. Öll grundvallarréttindi sem verkalýðsbaráttan skilaði á árum áður voru talin hafa komið af sjálfu sér, eða að þau væru verk stjórnvalda og algóðra vinnuveitenda.
Saga úr misréttinu
Á síðustu árum hafa samningar launafólks gjörbreyst og oft til hins verra. Það er engin tilviljun að misskipting í þjóðfélaginu jókst hraðar hér en víðast annarsstaðar. Sjálf sat ég í samninganefnd Félags fréttamanna á Ríkisútvarpinu, fyrir meira en áratug þegar samninganefnd ríkisins lagði alla áherslu á að koma út úr miðlægum samningum sem mestu af sjálfkrafa taxtahækkunum vegna starfsaldurs og menntunar. Nú átti að semja beint við einstaklinginn, sem gæti í krafti eigin hæfileika og dugnaðar fengið hærri laun, en lakari vinnufélagar hans. Félögin bitu á þetta, þar með var komin á launaleynd og frábær aðstaða fyrir stjórnendur að deila og drottna.
Sumir samningamenn sáu í þessu tækifæri til launahækkana, en öðrum leist illa á. Þeir sem ekki sáu tækifærin voru grunaðir um að vera óhæfaristarfsmenn sem ekki treystu sjálfum sér í að semja um réttlát laun á vinnustað. Samstaðan rofnaði og fáir virtust hugsa út í að miðlægar samninganefndir myndu eiga bágt hér eftir.
Jafnréttislög voru komin á þessum tíma. Kjarasamningarnir sem ríkið bauð virtust setja í hættu meginmarkmið jafnréttislaganna, nefnilega að ekki mætti mismuna í launum á grundvelli kynja. En samningarnir fólu einmitt í sér mikil tækifæri til að mismuna eftir geðþótta og þá alveg eins eftir kynjum og öðru. Til að kanna hug ríkisins óskaði samninganefnd fréttamanna eftir því að texti jafnréttislaga yrði settur inn í kjarasamning. Því var neitað dögum saman, ekki væri þörf á að nefna í samningi það sem stæði í lögum. Samningar virtust ætla að stranda á því að í kjarasamningnum mátti ekki taka undir jafnréttislög. Á endanum gafst samninganefndin upp.
Þetta voru samningar mismununar og klásúlan um jafnréttið var bara eitt af mörgum atriðum sem sýndi hvert ríkisvaldið ætlaði sér með launafólk. Krafan um að farið yrði eftir jafnréttislögum varð að bókun í skúffu sem ekkert hefur spurst til síðan. Og áfram var ráðist var á áunnin réttindi, launagrunninn sjálfan og hag heildarinnar og í staðinn gefin óljós fyrirheit um hærri laun fyrir þá sem væru að standa sig. Næst fauk vinnutíminn og fastlaunasamningar urðu ráðandi.
Með einstaklingssamningum og stofnanasamningum kom launaleyndin. Launþegasamtök létu sér vel líka í von um hærri heildarlaun á mann. Þar brást verkalýðsforystan Með svona samningum komst ferli misskiptingar á fulla ferð. Fleiri bókanir lentu ofan í skúffu, meðan stjórnvöld og atvinnulíf vildu um ekkert semja nema einstaklingshyggju.
Allir vita svo um þróun launajafnréttis, ekki bara kynjanna, heldur alla skiptingu á gæðum milli fólksins í landinu. Nú er komið að því að því að taka fram allar skúffubókanirnar. Bókanir um réttlæti sem var svo sjálfsagt að ekkert mátti standa um það í samningum. Enda var það troðið í svaðið. Þeir sem sitja á toppi launapýramídans verða að koma niður og fara að hugsa. Launamismunun á Ríkisútvarpinu hefur verið í fréttum að undanförnu. Þar trónir á toppi útvarpsstjóri sem sér ekkert athugavert við að vera þiggja hærri laun en ráðherrar. Forseti ASÍ virðist ekki alveg tengdur heldur, því gagnrýni láglaunafólks á að hann hafi sjö sinnum hærri laun en þeir sem hann semur fyrir virðist ekkert bíta á hann.
Breyttir tímar og samstaða
Tímarnir núna eru ekki bara hræðilegir og erfiðir. Þeir marka líka alveg nýtt upphaf baráttu almennings á Íslandi fyrir réttlæti sem kemur ekki af himnum, heldur er í fullu samræmi við baráttuna fyrir því. Hver mun trúa því hér eftir að launaleynd sé nauðsynleg af samkeppnissjónarmiðum, nú þegar menn sjá hvernig hún var notuð.? Hver mun sjá eftir óverðskulduðum bónusum og ofurlaunum? Varla nokkur maður, sennilega ekki einu sinni þeir sem ofurlaunanna nutu, enda kunnu þeir alls ekkert með fé að fara.
Samhengi hlutanna á nú að vera orðið öllum ljóst . Verkalýðshreyfingin þarf að fara í endurmat eins og aðrir. Áhugi almennings á því að taka þátt í að skapa alvöru velferðarþjóðfélag hefur vaknað. Frekjuleg oftrú á hinn íslenska einkaframtakseinstakling er farin.
Fyrsti maí er okkar allra og nú er ástæðulaust að óttast vinstrigrýlunarnar sem stórkapítalistarnir hafa notað til að sundra verkalýðnum. Íslenskur almenningur ætti að vera vaxinn upp úr því að vera hræddur við grýlu. Fólk veit sjálft hvað það vill. Í vetur hefur sýnt sig að samstaða skiptir máli og 1. maí 2009 er dagurinn til að fagna allri samstöðu almennings og baráttu fyrir réttlátara þjóðfélagi á Íslandi.