Fótbolti og jöfnuður

23.6.2010 11:00

„Ég hyggst hlaupa eins og svartur maður svo ég geti lifað eins og hvítur.“ Þannig lýsti Kamerúninn Samuel Eto‘o markmiðum sínum þegar hann skrifaði undir hjá Barcelona fyrir sex árum síðan. Eto'o ólst upp í hafnarborginni Doula með foreldrum sínum og fimm systkinum í þröngri íbúð, sum systkinin þurftu að deila rúmi – en þau höfðu það þó betra en margir nágrannarnir að hans sögn: „Regnið kom ekki í gegnum þakið og ég gat gengið í skóla, við gátum ekki valið matinn okkar en við höfðum mat,“ segir hann í nýlegi viðtali við Time Magazine.

Það merkilega við sögu Eto‘o er þó í raun þetta: hversu algeng hún er. Saga Brasilíumannsins Kaká er í raun talin eftirtektarverðari og ólíkindalegri, en hann kemur úr efnafjölskyldu – eitthvað sem er fáheyrt með stærstu stjörnur brasilískrar knattspyrnu.

Þannig er þetta löngu orðin klisja, fátæki götustrákurinn sem brýst úr örbirgð í ríkidæmi sökum knattfimi. En þetta er umhugsunarverð klisja, hvað er það við fótboltann sem veldur því að efnahagslegur bakgrunnur virðist sáralitlu skipta þegar kemur að því að ná árangri á fullorðinsárum?

Það má spila hann hvar sem er – þótt það sé bölvuð kredda að hann sé alls staðar spilaður eins, gras er lúxus og möl, malbik og netalaus mörk eru ekki óalgengir keppnisvellir. En slíkar aðstæður virðast þó bara þroska menn og herða sem fótboltamenn, eins býður fótboltinn upp á óvenju mikla fjölbreytni í líkamsbyggingu, ólíkt íþróttum á borð við körfubolta sem er leikvangur risa og handbolta sem lætur sér stóra menn oftast duga.

Það þarf hávaxna varnarmenn til að skalla frá en bestu leikstjórnendurnir hafa oftast verið litlir naggar, Lionel Messi hefði líkast til orðið dvergur ef Barcelona hefði ekki kostað hormónameðferð fyrir hann í æsku, og flest framherjapör eru litli-og-stóri framherjinn, einn til að skalla og annar til að sóla. Þótt vissulega sé það synd að bestu leikmenn heims skarti ekki lengur fagurri bjórvömb eins og undraverði Ungverjinn Ferenc Puskas gerði um miðbik tuttugustu aldar.

En jöfnuðurinn nær þó sannarlega ekki til allra, fótboltinn er nú sem fyrr karllægur og gagnkynhneigður heimur. Þótt kvennaboltinn hafi verið að sækja sig í veðrið þá er athyglin enn mestöll hjá körlunum sem og fjármagnið, það eru ekki margar konur sem hafa fulla atvinnu af boltasparki og jafnvel þær bestu ná varla upp í laun neðrideildarleikmanna í Englandi, það sárvantar enn fátækar götustelpur sem brjótast úr örbirgð í ríkidæmi.

Hommar hafa það ennþá verr, einhverjir boltasparkendur eru sjálfsagt í skápnum en eini karlkyns fótboltamaðurinn í ensku deildakeppninni sem hefur komið út úr skápnum er Justin Fashanu, og sorgarsaga hans fælir sjálfsagt ýmsa frá að endurtaka þann leik. Eins er vissulega rasismi í fótbolta – en geta blakkra leikmanna hefur oftast kæft slíkar raddir í kútinn fljótlega, eitthvað sem myndi vonandi einnig gerast með samkynhneigða leikmenn ef þeir yrðu bara nógu algengir og sýnilegir.

En burtséð frá þessum skuggahliðum þá hefur fótboltinn þó þetta, sem gerir hann að einni alþýðlegustu íþrótt veraldar, efnahagslegur bakgrunnur skiptir ekki máli. En af hverju er slíkt ekki tilfellið með listir og menningu, stjórnmál og viðskipti? Þegar kemur að menntun þá er sjaldgæfara að erfiðar aðstæður þroski og herði, það er algengara að þær neyði fólk til að gefast upp, slík er stærðargráða hindrananna. En þótt flestir frægustu boltasparkendurnir séu enn Evrópskir og Suður-Amerískir þá er ég ekki frá því að topp þrjú listinn yfir frægustu Afríkumennina gæti vel verið Mandela, Drogba og Eto‘o (þótt einstaka harðstjóri gæti líka gert tilkall til sambærilegrar frægðar) – rithöfundar og listamenn Afríku, menntamenn og hugsuðir ná engan vegin sömu alþjóðahylli, enda aðstæður þeirra sjaldnast sambærilegar við þær sem kollegarnir í Evrópu og Ameríku búa við. Þá er ekki eins og flestir Evrópskir og Bandarískir menntamenn og listamenn komi úr gettóinu, þeir eru vissulega til en langflestir koma þeir þó úr þokkalega vel stæðum miðstéttarfjölskyldum.

Þetta sannar aðeins eitt: menntunin er alls ekki alls staðar „spiluð eins“ – og munurinn er í flestum tilfellum of himinhrópandi, lamandi. Í þriðja heiminum er munurinn oft skóli og enginn skóli, í þeim fyrsta oftar einkaskóli og almenningsskóli. En þó liggur munurinn ekki endilega bara þar, mörg vestræn ríki eru jú nær eingöngu með skóla rekna af ríki og sveitarfélögum. En heimili sem varla hafa efni á mat hafa sjaldnast efni á bókum – og jafnvel þótt skyldunámið gangi vel þá er oft erfitt að sigrast á þeirri hugsun að eftir að því ljúki sé unglingurinn þess fullbúinn að byrja að skaffa, áframhaldandi nám er lúxus hinna ríku, jafnvel þótt aðeins sé horft í vinnutapið – bætum himinháum skólagjöldum í sumum ríkjum við og dæmið verður enn auðreiknanlegra.

Þannig er fótboltinn fyrst og fremst sönnun á þessum orðum áðurnefnds Eto‘o, sem útskýrði upphafsorð pistilsins sjö árum síðar í áðurnefndu viðtali: „Gefið okkur sömu tækifæri og við getum orðið jafn góðir og hver annar.“

Ásgeir H Ingólfsson

Senda grein